تناقض میان وفور ظاهری منابع آب و کمبود واقعی آب شرب بهداشتی، سیاستگذاران بخش آب را ناگزیر به طراحی یکی از بزرگترین پروژههای زیرساختی شمال کشور کرده است؛ «طرح جامع تأمین آب شرب و بهرهبرداری از آبهای سطحی مازندران».
ریشه بحران؛ وقتی آب هست، اما قابل شرب نیست
برخلاف تصور رایج، مشکل آب مازندران نه کمبود بارش، بلکه توزیع نامتوازن منابع، فشار جمعیتی، گردشگرپذیری و آلودگی گسترده منابع زیرزمینی است. کشاورزی سنگین با محوریت کشت برنج در حدود ۲۵۰ هزار هکتار، مصرف بالای سموم و کودهای شیمیایی، نفوذ شیرابههای پسماند و آلودگی رودخانهها در مسیر شهرها و جادهها، کیفیت منابع آب زیرزمینی استان را به سطحی نگرانکننده رسانده است.
در چنین شرایطی، در بسیاری از شهرها و روستاهای مازندران، کمبود آب شرب سالم نه یک بحران فصلی، بلکه مسئله اول زندگی روزمره مردم شده است.
به همین منظور، شرکت آب منطقهای مازندران برای برنامهریزی تأمین کمبود فعلی آب شرب بهداشتی و تأمین آب در افقهای میانمدت (سال ۱۴۱۵) و بلندمدت (سال ۱۴۳۰) به سمت انجام مطالعات طرح جامع آب شرب از منابع آب سطحی روی آورد.
مدیر دفتر طرحهای توسعه منابع آبی شرکت آب منطقهای استان مازندران در این باره گفت: مطالعات طرح جامع تأمین آب شرب و بهرهبرداری از آبهای سطحی استان از سال ۱۳۹۳ آغاز شد و در سال ۱۳۹۴ طی سه مصوبه (جمعیت شناسی، نیاز آبی، منابع آب) در شرکت مهندسی آبوفاضلاب کشور تصویب و برای اجرا ابلاغ شد.
طاهر بابازاده، با یادآوری این نکته که مؤلفههای مدنظر طرح جامع در حالت کلی درباره پیشبینی جمعیت، نیاز آبی و نحوه تأمین آب استان بوده است، اظهار کرد: در این راستا و برای حل مشکل آب شرب شهرها و روستاها و امکان تأمین از نزدیکترین منابع آبی، طرح جامع به زونها (مناطق) آبرسانی شهری و روستایی تقسیمبندی شد و چندین محور تأمین آب برای آبرسانی به این زونها مدنظر قرار گرفت؛ این زونها امکان تأمین آب از چند محور شامل سدهای در دست بهرهبرداری، سدهای در دست اجرا و یا در دست مطالعۀ تحت پوشش و همچنین سایر منابع آب پساب تصفیه شده جهت مصارف صنعتی را داشته و از این ظرفیتها برخوردارند.
بابازاده درباره هزینههای اجرای طرح به ملکان گفت: برآورد اجرای کل طرح جامع آبرسانی استان مازندران در حال حاضر ۶۴۵۰۰ میلیارد تومان است (به شرح جدول پیوست) که تاکنون ۴۵۰۰ میلیارد تومان هزینه شده و اعتبار مورد نیاز جهت تکمیل طرحها ۶۰۰۰۰ میلیارد تومان خواهد بود.
وی درباره بازه زمانی اجرای طرح به ملکان پاسخ داد: در صورت تخصیص اعتبار نقدی و بهموقع مطابق با برآورد انجام گرفته، بطور متوسط هر زون تقریبا ۵ سال زمان نیاز دارد تا تکمیل شود. بجز زونهای ۳ و ۶ و ۹، باقی زونها وارد فاز اجرایی شدند؛ با این تخصیصهای محدود امکان تعیین دقیق زمان اتمام طرح مقدور نیست و قطعا تا سال ۱۴۱۰ کل پروژه به پایان نمیرسد.
مدیر دفتر طرحهای توسعه منابع آبی شرکت آب منطقهای مازندران در پاسخ به این پرسش که چه نکاتی و ملاحظاتی و تمهیداتی در طرح دیده شده است، خاطرنشان کرد: برآورد آبدهی رودخانهها برای درازمدت (از اولین آمار موجود تا آخرین آمار موجود که برای رودخانههای مختلف شروع سال آماری متفاوت است) انجام شد؛ همچنین آبدهی ۱۵ سال اخیر روخانهها نیز مدنظر قرار گرفت.
به گفته بابازاده طرح جامع آب شرب، نیاز آبی کشاورزی را تأمین نمیکند، اما نیاز صنعت را صرفاً در محدودههایی که منابع آبی برای تأمین آن وجود ندارد، بهصورت محدود تأمین خواهد کرد.
وی در پاسخ به این پرسش که با اتمام طرح آیا تمامی مشکلات شرب استان برطرف میشود و دیگر روستا یا شهری با تنش آبی نخواهیم داشت، تصریح کرد: در حالت کلی میتوان گفت با اجرای کامل طرح جامع در ۹ زون، بخش زیادی از مشکلات و تنشهای آبی برطرف خواهد شد.
رودخانههای پرآب، بهرهبرداری محدود
مازندران از نظر منابع آب سطحی، استانی غنی محسوب میشود. وجود ۶۳ رودخانه بزرگ و کوچک، با رودخانههایی مانند هراز (بیش از یک میلیارد مترمکعب آبدهی سالانه)، چشمهکیله، چالوس، تجن و تالار، ظرفیت بالقوهای را ایجاد کرده که تاکنون بهطور کامل در خدمت آب شرب قرار نگرفته است.
در کنار این منابع، ۱۰ سد کوچک و بزرگ با مجموع ظرفیت ذخیره حدود ۴۴۰ میلیون مترمکعب در استان فعال هستند. با این حال، محدودیتهای زیستمحیطی، فنی و توزیع مکانی جمعیت باعث شده بهرهبرداری از این منابع برای شرب، نیازمند تنظیم دقیق و سرمایهگذاری سنگین باشد.
متولیان طرح، صراحتاً اعلام میکنند که این پروژه برای تأمین آب کشاورزی طراحی نشده و تمرکز اصلی آن، کاهش تنشهای آب شرب شهری و روستایی است. با این حال، برآوردها نشان میدهد که اجرای کامل طرح در ۹ زون، میتواند بخش عمدهای از مشکلات مزمن آب شرب استان را برطرف کند؛ هرچند مدیریت مصرف، حفاظت از منابع و کنترل آلودگیها همچنان شرط بقا خواهد بود.
طرح جامع تأمین آب شرب مازندران، بیش از آنکه یک پروژه عمرانی صرف باشد، آزمونی برای حکمرانی آب در یکی از حساسترین استانهای کشور است. استانی که اگرچه از نعمت آب برخوردار است، اما بدون سرمایهگذاری پایدار، مدیریت علمی و تأمین بهموقع منابع مالی، ممکن است همچنان تشنه بماند.
مازندران امروز در نقطهای ایستاده که یا با اجرای کامل این طرح، مسیر امنیت آبی را انتخاب میکند، یا با ادامه روند فرسایشی برداشت از منابع آلوده زیرزمینی، بحران را به سالهای آینده منتقل خواهد کرد؛ بحرانی که هزینه حل آن، هر سال سنگینتر میشود.
- نویسنده : سمانه اسلامی
