سالهاست که زیر چتر سبز جنگلهای هیرکانی و در همسایگی خزر، بحرانی بیصدا در جریان است. اگرچه کوههای زباله همواره به عنوان نماد رنج زیستمحیطی شمال دیده شدهاند، اما آمارهای تکاندهنده نشان میدهند که «فاضلاب»، تهدیدی به مراتب عمیقتر و ماندگارتر برای سلامت عمومی و امنیت آبی مازندران ساخته است. اکنون با تدبیر دولت چهاردهم و تخصیص اعتباری بیسابقه، عملیات نجات سفرههای زیرزمینی استان وارد فاز اجرایی میشود.
بحران خاموش؛ وقتی نفوذ فاضلاب از کوه زباله پیشی میگیرد
این در حالی است که ۸۷ درصد آب آشامیدنی استان از منابع زیرزمینی تأمین میشود؛ منابعی که به دلیل بالا بودن سطح آبهای زیرزمینی، نزدیکی شهرها به دریا و عبور رودخانههای متعدد از بافتهای مسکونی، بهشدت آسیبپذیرند.
نبود شبکههای کامل جمعآوری و تصفیه فاضلاب در بسیاری از شهرهای مازندران، سالهاست به سرریز فاضلاب، تخلیه سپتاژها در رودخانهها و رهاسازی پساب خانگی در طبیعت انجامیده است. این وضعیت، تنها یک چالش عمرانی نیست؛ مستقیماً با سلامت شهروندان و کیفیت آب آشامیدنی در ارتباط است.
افزایش جمعیت ثابت و شناور، توسعه بیضابطه ساختوساز در شهرها و روستاها و فشار مضاعف بر منابع طبیعی، شرایط را پیچیدهتر کرده است. زیرساختی که متناسب با رشد جمعیت توسعه نیافته، امروز به یکی از مهمترین گلوگاههای زیستمحیطی استان تبدیل شده است.
دیپلماسی اجرایی؛ از استانداری تا پاستور
در همین راستا، مدیریت ارشد استان با درک فوریت این موضوع، دیپلماسی فعالی را برای جذب اعتبارات ملی آغاز کرد. بهزاد برارزاده، مدیرعامل آب و فاضلاب مازندران، از برچیده شدن بنبستهای مالی خبر داد و گفت: «با پیگیریهای مستمر دکتر مهدی یونسی، استاندار مازندران و با دستور ویژه دکتر عارف، معاون اول رئیسجمهور، اعتباری بالغ بر ۵ هزار و ۸۰۰ میلیارد تومان از محل ماده ۵۶ برای اجرای طرحهای فاضلاب در ۱۱ شهر ساحلی ابلاغ شده است.»
این حجم از اعتبار که قرار است از سال ۱۴۰۵ به بدنه پروژهها تزریق شود، در تاریخ مدیریت شهری مازندران بیسابقه توصیف شده و نشاندهنده عزم دولت برای جبران عقبماندگیهای زیرساختی در شمال کشور است.
هشدارهای کارشناسی؛ پول به تنهایی معجزه نمیکند
با این حال کارشناسان بر این باورند که اگرچه تامین این تامین این میزان اعتبار اقدامی بیسابقه به حساب میآید، اما اجرای طرحهای شبکه جمعآوری فاضلاب، صرفاً با تخصیص اعتبار و تأمین منابع مالی به نتیجه مطلوب نمیرسد و پیشنیاز محسوب میشود. تجربه پروژههای گذشته نشان داده است که نگاه تکبُعدی و تمرکز بر هزینه و تملک زمین، بدون توجه به الزامات ابتدایی و پیشنیازهای کارشناسی، میتواند حتی طرحهایی با هزینههای کلان را نیز از کارآمدی و چابکی دور کند. چنین پروژههایی پیش از ورود به فاز اجرایی، نیازمند مطالعات دقیق فنی، ارزیابیهای اجتماعی و زیستمحیطی، تدوین راهبرد مشخص و انطباق با شرایط بومی هر منطقه هستند؛ در غیر این صورت، با چالشهای پیشبینینشده، نارضایتی اجتماعی و توقف یا بازنگریهای پرهزینه مواجه خواهند شد.
در همین ارتباط یک کارشناس و طراح تصفیهخانههای صنعتی و بهداشتی پیرامون الزامات و معیارهای اجرایی طرحهای شبکه جمعآوری فاضلاب شهری، بهویژه در شهرهای شمالی، این موضوع را بسیار حساس دانست و گفت: اجرای چنین طرحهایی پیش از آغاز عملیات اجرایی، مستلزم توجه به چند عامل تعیینکننده است. یکی از مهمترین این عوامل، مخاطرات اجتماعی است. نمونه مشخص آن، مسکوت ماندن طرح شبکه جمعآوری فاضلاب در رامسر و بازگشت اعتبار آن بهدلیل اعتراضهای اجتماعی و جانمایی نامناسب طرح بود. چرا چنین اتفاقی رخ داد؟ زیرا مشاور طرح این ملاحظات را در نظر نگرفته بود و با این تصور که این سیستم در شهری دیگر موفق بوده، در رامسر نیز کارآمد خواهد بود؛ اما اینگونه نشد و طرح بهواسطه تنشهای اجتماعی متوقف شد.
مجید امیرعلیپور تأکید کرد: بنابراین باید پیش از اجرای هر طرحی ابتدا متناسب با سال ۱۴۰۵، دانش فنی و شرایط منطقهای توسط یک کمیته تخصصی در بازه سه تا ۶ ماهه بررسی شود. متغیرهایی همچون جمعیت شناور، مختصات جغرافیایی مناطق مختلف، طرحهای توسعه تا سالهای ۱۴۳۰ و ۱۴۵۰، محدوده شبکهگذاری، هزینه تأسیسات و سایر مباحث فنی باید در قالب گزارشی جامع و تصمیمساز ارائه شود. کار فنی به این معنا نیست که یک شرکت مشاور بدون مطالعه کافی، طرحی کپیشده ارائه دهد؛ بلکه باید با صرف زمان، مطالعات میدانی با تکیه بر دادههای گذشته و بهرهگیری از دانش روز، طی یک فرآیند کارشناسی دقیق، طرح اجرایی مناسب تدوین و ارایه شود.
این دانشآموخته مقطع دکتری با سابقه اجرایی در احداث تصفیهخانههای صنعتی یادآور شد: مشخصات فنی طرح و تناسب آن با ویژگیهای منطقه، نقشی تعیینکننده دارد. شهرهای شمالی، بهویژه منطقه غرب مازندران، به دلیل تراکم بالای جمعیت و وجود جمعیت شناور، حجم زیادی پساب تولید میکنند. بنابراین طراحی سیستمی متناسب با جمعیت ثابت و شناور، نیازمند پشتوانه فنی دقیق و محاسبات کارشناسی است و به هیچوجه ساده نیست.
او افزود: در شهرهایی با ویژگیهای جغرافیایی مانند رامسر، تنکابن و عباسآباد، جمعآوری فاضلاب در یک نقطه از شهر (سیستم متمرکز) از نظر فنی و اجرایی از جمله لولهکشی، گودبرداری، آزادسازی زمین، تعیین حریمها و نوع فرآیند اجرا با چالشهای جدی روبهروست و در بسیاری موارد مردود است.
امیرعلیپور تصریح کرد: در گام نخست، متولیان اجرای طرح باید استراتژی مشخصی برای شهرها، متناسب با نوع و ویژگیهای فاضلاب هر منطقه، تدوین کنند. لازم است یک شرکت مشاور به همراه کارشناسان منطقه و اداره محیط زیست در بازه زمانی سه تا شش ماه، با انجام بررسیهای میدانی دقیق در شهرهایی که در فهرست تخصیص اعتبار قرار دارند، حجم و نوع فاضلاب را شناسایی و شیوه مناسب مواجهه با آن را تعیین کند. باید یک کار ترکیبی و جامع ارائه شود تا چالش فاضلاب این شهرها برطرف شود.
وی محدود کردن اجرای چنین طرحهایی به تأمین زمین را نوعی سادهانگاری و نشانه فقدان دانش فنی دانست و گفت: این نگاه و بیان اینکه صرف تامین زمین و اعتبار چالش شبکه جمعآوری حل خواهد شد، پشتوانه فنی و کارشناسی لازم را ندارد. در گام نخست باید کمیتهای فنی متشکل از کارشناسان مرتبط با اجرای سیستم، یک شرکت مشاور توانمند و نمایندگان اداره محیطزیست شهرستان تشکیل شود تا چالشها را بررسی کنند. برای مثال، ممکن است منطقه شرقی تنکابن با یک روش قابل اجرا باشد، اما نقاط غربی رامسر نیازمند تقسیمبندی به چند بخش باشند. اینکه هر زون از چه فناوریای استفاده کند، خود نیازمند بررسی کارشناسی دقیق است و نمیتوان بدون مطالعه درباره آن تصمیم گرفت. برای تمام این زونها باید برنامهریزی جداگانه انجام شود.
او خاطرنشان کرد: حتی در طرحهای منطقهای که یک شهر را به چند نقطه برای احداث تأسیسات تقسیم میکنند، هر نقطه نیازمند طراحی مجزا و مکانیزمهای متفاوت است. بنابراین اجرای طرح باید مشروط به انجام مطالعات دقیق و فنی باشد.
چشمانداز؛ عبور از مرز بحران
مازندران امروز در یک پیچ تاریخی قرار دارد. افزایش جمعیت ثابت و حضور میلیونی مسافران، فشار بر زیرساختهای سنتی را از حد توان خارج کرده است. ابرپروژه ۵۸۰۰ میلیارد تومانی دولت، فرصتی طلایی برای بازگرداندن سلامت به رودخانهها و تضمین امنیت آب شرب مردم است. اگر این اعتبار با دقت علمی و مدیریت جهادی همراه شود، میتوان امیدوار بود که مازندران در پایان این دهه، از سایه سنگین بحران فاضلاب خارج شده و به الگویی از توسعه پایدار در کشور تبدیل شود
- نویسنده : سمانه اسلامی
