محصولی که بخش عمده آن در شالیزارهای مازندران تولید میشود و معیشت هزاران خانوار کشاورز به آن وابسته است. با این حال، چالشهایی همچون نوسان قیمت، افزایش هزینههای تولید، ضعف در بازاریابی، خامفروشی و محدودیتهای صادراتی سبب شده است که ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت این زنجیره بیش از هر زمان دیگری احساس شود.
در چنین شرایطی، مسئولان بخش کشاورزی در تور رسانهای هفته جهاد کشاورزی شهرستان آمل، از دو راهبرد مهم برای آینده برنج کشور سخن گفتند؛ «کشاورزی قراردادی» و «توسعه صادرات». دو راهکاری که در صورت اجرای صحیح میتوانند علاوه بر حمایت از تولیدکنندگان، زمینه افزایش ارزش افزوده و حضور پررنگتر برنج ایرانی در بازارهای جهانی را فراهم کنند.
شهرستان آمل با تولید حدود ۲۵ درصد برنج مازندران، یکی از مهمترین قطبهای تولید این محصول در کشور محسوب میشود. موقعیت جغرافیایی مناسب، خاک حاصلخیز و دسترسی به منابع آبی سبب شده است که این شهرستان سهم قابل توجهی در تأمین نیاز بازار داخلی داشته باشد.
مدیر جهاد کشاورزی آمل در این نشست با تأکید بر نقش صنعت، تجارت و دانشگاه در توسعه کشاورزی، از ضرورت حرکت به سمت الگوهای نوین تولید سخن گفت. به باور کارشناسان، کشاورزی سنتی دیگر پاسخگوی نیازهای اقتصاد امروز نیست و بدون پیوند میان تولید، فرآوری و بازار، دستیابی به کشاورزی پایدار امکانپذیر نخواهد بود.
یکی از مهمترین مباحث مطرحشده در این نشست، توسعه کشاورزی قراردادی بود؛ مدلی که سالهاست در بسیاری از کشورهای پیشرفته اجرا میشود و توانسته امنیت اقتصادی بیشتری برای کشاورزان ایجاد کند.
در این الگو، تولیدکننده پیش از آغاز کشت، با خریدار یا شرکتهای بازرگانی قرارداد منعقد میکند و از همان ابتدا نسبت به بازار فروش محصول خود اطمینان دارد. این شیوه علاوه بر کاهش ریسک تولید، موجب ثبات قیمت، بهبود کیفیت محصول و حذف بخش قابل توجهی از واسطهگری میشود.
کارشناسان معتقدند بخش زیادی از مشکلات بازار برنج ناشی از نبود ارتباط مستقیم میان تولیدکننده و مصرفکننده است. در بسیاری از موارد، کشاورز محصول خود را با کمترین سود به فروش میرساند، اما همان محصول با چندین برابر قیمت به دست مصرفکننده میرسد.
صادرات؛ فرصت طلایی برنج ایرانی
در کنار کشاورزی قراردادی، توسعه صادرات نیز به عنوان یکی از محورهای اصلی برنامههای جهاد کشاورزی مطرح شد. موضوعی که با توجه به کیفیت ممتاز برنج ایرانی میتواند نقش مهمی در ارزآوری و رونق اقتصادی بخش کشاورزی ایفا کند.
برنج مازندران از نظر عطر، طعم و کیفیت پخت در زمره بهترین ارقام جهان قرار دارد. با این حال، سهم ایران از بازارهای جهانی برنج همچنان محدود است؛ موضوعی که کارشناسان آن را ناشی از ضعف در بستهبندی، بازاریابی بینالمللی و نبود برندهای قدرتمند صادراتی میدانند.
نمونههای موفق صادراتی به کشورهای اروپایی نشان داده است که مصرفکنندگان خارجی حاضرند برای محصولی باکیفیت، چند برابر قیمت بازار داخلی هزینه کنند. ظرفیتی که در صورت برنامهریزی صحیح میتواند به یکی از منابع مهم درآمدی کشور تبدیل شود.
پایان خامفروشی؛ آغاز ارزشآفرینی
یکی دیگر از چالشهای جدی بخش کشاورزی، خامفروشی محصولات است. در حالی که بسیاری از محصولات جانبی برنج قابلیت تبدیل شدن به کالاهای با ارزش اقتصادی بالا را دارند، همچنان بخش قابل توجهی از این ظرفیت مغفول مانده است.
سبوس برنج نمونهای از این فرصتهای از دست رفته است. محصولی که در بسیاری از کشورها به عنوان ماده اولیه تولید روغنهای گیاهی، مکملهای غذایی و فرآوردههای صنعتی مورد استفاده قرار میگیرد اما در ایران هنوز بخش مهمی از آن بدون فرآوری مناسب عرضه میشود.
کارشناسان معتقدند توسعه صنایع تبدیلی نه تنها موجب افزایش درآمد کشاورزان میشود، بلکه نقش مهمی در کاهش ضایعات، اشتغالزایی و تکمیل زنجیره ارزش دارد.
بر اساس آمارهای ارائهشده، هماکنون صدها واحد صنایع تبدیلی و تکمیلی در مازندران در مراحل مختلف اجرا قرار دارند. واحدهایی که میتوانند ظرفیت فرآوری میلیونها تن محصولات کشاورزی را فراهم کنند.
توسعه سردخانهها، شالیکوبیهای مدرن، واحدهای بستهبندی و صنایع فرآوری، از مهمترین نیازهای بخش کشاورزی استان به شمار میرود. زیرا بدون تکمیل این حلقهها، بخش قابل توجهی از ارزش اقتصادی محصولات در مراحل پس از تولید از بین میرود.
آنچه در این نشست بیش از هر موضوع دیگری مورد تأکید قرار گرفت، اهمیت حمایت از تولیدکنندگان بود. کشاورزانی که با وجود افزایش هزینهها، تغییرات اقلیمی و مشکلات بازار همچنان بار اصلی تأمین امنیت غذایی کشور را بر دوش میکشند.
واقعیت آن است که آینده کشاورزی مازندران تنها در افزایش سطح زیرکشت خلاصه نمیشود. مسیر پیش رو از توسعه فناوری، کشاورزی قراردادی، صنایع تبدیلی، صادرات و حمایت هدفمند از تولید عبور میکند.
اگر این زنجیره به درستی تکمیل شود، برنج ایرانی نه تنها جایگاه خود را در بازار داخلی حفظ خواهد کرد، بلکه میتواند به یکی از برندهای معتبر کشاورزی منطقه تبدیل شود؛ برندی که ارزش واقعی دسترنج شالیکاران شمال را به اقتصاد کشور بازگرداند و فصل تازهای در توسعه کشاورزی ایران رقم بزند.
- نویسنده : سمانه اسلامی
