جنگلهای هیرکانی، این بازمانده ارزشمند دوران سوم زمینشناسی که به عنوان میراث جهانی یونسکو ثبت شدهاند، این روزها با تهدیدی روبهرو هستند که شاید کمتر از آتشسوزی، قاچاق چوب و زمینخواری مورد توجه قرار گرفته باشد؛ تهدیدی به نام تردد بیضابطه موتورسیکلتهای کراس و خودروهای آفرود در قلب جنگلها و مراتع شمال کشور.
در روزهای تعطیل، بسیاری از مسیرهای جنگلی غرب مازندران از شیرود تا نشتارود به جولانگاه صدها و گاه هزاران موتورسیکلت و خودروی آفرود تبدیل میشود. صدای مهیب موتورها سکوت جنگل را میشکند و رد لاستیکهای پهن، پوشش گیاهی و خاک ارزشمند این اکوسیستم کمنظیر را دستخوش تخریب میکند.
کارشناسان محیط زیست معتقدند آسیب این ترددها تنها به ظاهر طبیعت محدود نمیشود. فشردگی خاک ناشی از عبور مکرر خودروها و موتورسیکلتها، توان جذب آب را کاهش میدهد و زمینه ایجاد فرسایش، شیارهای عمیق و حتی رانش زمین را فراهم میکند. به بیان دیگر، آنچه در ظاهر یک تفریح هیجانانگیز به نظر میرسد، در عمل میتواند روندی مخرب برای ساختار طبیعی جنگلهایی باشد که شکلگیری آنها میلیونها سال زمان برده است.
از سوی دیگر، حیات وحش نیز از این آسیبها در امان نیست. بسیاری از گونههای جانوری برای تغذیه، جفتگیری و زادآوری به آرامش و امنیت زیستگاه خود نیاز دارند. ورود گسترده موتورسیکلتها و خودروهای آفرود، با ایجاد آلودگی صوتی و برهم زدن آرامش طبیعی منطقه، میتواند الگوهای رفتاری جانوران را مختل کرده و حتی موجب ترک زیستگاه از سوی برخی گونهها شود.
آنچه نگرانیها را دوچندان کرده، خلأ قانونی و ضعف نظارت در بخش قابل توجهی از عرصههای جنگلی است. اگرچه ورود وسایل نقلیه موتوری به برخی مناطق حفاظتشده ممنوع است، اما در بسیاری از عرصههای طبیعی خارج از این محدودهها، ضابطه مشخص و بازدارندهای برای کنترل این ترددها وجود ندارد. همین مسئله موجب شده است که ظرفیت محدود نیروهای حفاظتی منابع طبیعی و محیط زیست نیز پاسخگوی حجم بالای ورود آفرودها و کراسسواران نباشد.
در این میان، اقدام اخیر دستگاه قضایی در برخی مناطق شمال کشور برای ممنوعیت ورود آفرودها و موتورسیکلتهای کراس به جنگلهای هیرکانی، روزنهای از امید برای دوستداران محیط زیست ایجاد کرده است. اقدامی که نشان میدهد قانون میتواند در دفاع از سرمایههای طبیعی کشور نقش مؤثرتری ایفا کند؛ به شرط آنکه این رویکرد به سیاستی فراگیر و مستمر تبدیل شود.
واقعیت این است که ثبت جهانی جنگلهای هیرکانی تنها یک افتخار ملی نیست، بلکه تعهدی بینالمللی برای حفاظت از این میراث کمنظیر محسوب میشود. جنگلهایی که از آستارا تا گلستان امتداد یافتهاند و بخش بزرگی از هویت طبیعی ایران را شکل میدهند، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند مدیریت علمی، تدوین مقررات بازدارنده و فرهنگسازی عمومی هستند.
هیرکانی تنها یک جنگل نیست؛ موزه زنده طبیعت ایران است. اگر امروز برای حفاظت از آن تصمیمی جدی گرفته نشود، فردا ممکن است بخشهایی از این میراث میلیونساله تنها در عکسها و گزارشهای تاریخی باقی بماند.
- نویسنده : سمانه اسلامی
