از نیمه شهریور تا اواسط مهر، مرالهای نر با بانگهای بلند و رقابت بر سر قلمرو، خود را برای جفتگیری آماده میکنند و همزمان نیروهای محیط زیست نیز حفاظت از زیستگاه این گونه را تشدید کردهاند.
امسال اما شرایط برای مرالهای هیرکانی از جهاتی متفاوت است. بارشهای مناسب هفتههای اخیر، برکهها و آبگیرهای کوچک جنگلی را که در روزهای گرم تابستان خشک شده بودند، دوباره پرآب کرده و طراوت بیشتری به زیستگاه داده است. در چنین شرایطی، جنگل هیرکانی بار دیگر میزبان آیین طبیعی و تماشایی گاوبانگی شده است؛ آیینی که در آن مرالهای نر با نعرههای بلند قلمرو خود را اعلام میکنند و برای جذب مادهها و مقابله با رقیبان به رقابت میپردازند.
گاوبانگی، بخشی از چرخه طبیعی زندگی مرالهاست. گوزن نر با ایجاد صدایی شبیه بانگ گاو، حضور خود را اعلام میکند و اگر صدای نر دیگری را در محدوده قلمرو بشنود، برای مقابله با رقیب حرکت میکند. این رقابت گاهی به درگیری میان نرها و جابهجایی آنها در بخشهای مختلف جنگل منجر میشود.
اما همین رفتار طبیعی، مرالها را در این فصل آسیبپذیرتر میکند. گوزنهای جوانی که توان تثبیت قلمرو ندارند، از محدوده نرهای قدرتمندتر رانده میشوند و ممکن است به حاشیه جنگل پناه ببرند؛ جایی که احتمال برخورد آنها با شکارچیان بیشتر است.
از سوی دیگر، تغییرات رفتاری ناشی از فصل جفتگیری و تمرکز مرالهای نر بر رقابت و یافتن جفت، میزان هوشیاری آنها را کاهش میدهد و همین مسئله میتواند کار شکارچیان غیرمجاز را آسانتر کند.
برای همین است که روزهای گاوبانگی برای محیطبانان، روزهای عادی نیست. در این دوره، پستهای موقت حفاظتی در نقاط حساس زیستگاه مرالها برپا میشود و نیروهای محیط زیست با استقرار در مناطق مختلف، علاوه بر حفاظت، به پایش و برآورد جمعیت این گونه نیز میپردازند.
یکی از مهمترین ابزارهای محیط زیست در فصل گاوبانگی، استقرار چادرهای حفاظتی در زیستگاه مرالهاست. برخی از این پایگاهها در ارتفاعات و نقاط مشرف به پهنههای جنگلی مستقر میشوند تا محیطبانان بتوانند صدای مرالها را ثبت کرده و محدوده حضور آنها را شناسایی کنند.
این پایش صوتی، اطلاعاتی درباره پراکنش و وضعیت جمعیت مرالها در اختیار محیطبانان قرار میدهد. در عین حال، اگر صدای شلیک گلوله در منطقه شنیده شود، نیروهای مستقر میتوانند موضوع را به دیگر گروههای حفاظتی اطلاع دهند.
با این حال، حفاظت امسال تنها به استقرار محیطبانان محدود نمیشود. سازمان حفاظت محیط زیست صراحتاً بر ممنوعیت برگزاری تورهای گردشگری گاوبانگی تأکید کرده است؛ تصمیمی که با هدف جلوگیری از ایجاد مزاحمت برای مرالها در حساسترین دوره زندگی آنها اتخاذ شده است.
حمید ظهرابی، معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست، با تأکید بر حساسیت فصل گاوبانگی گفته است هرگونه فعالیت انسانی که آرامش و رفتار طبیعی مرالها را مختل کند، ممنوع است.
به گفته وی، برگزاری تورهای گاوبانگی نباید به بهانه توسعه گردشگری به زیستگاه مرالها تحمیل شود و ایجاد تجمع، ترددهای غیرضروری و نزدیک شدن به مناطق حضور این گونه در این دوره پذیرفتنی نیست.
در سالهای اخیر، مشاهده حیات وحش به یکی از جاذبههای مورد توجه طبیعتگردان تبدیل شده است، اما فصل گاوبانگی مرز باریکی میان «گردشگری طبیعت» و «اخلال در زیستگاه» ایجاد میکند.
صدای مرالها میتواند برای گردشگران جذاب باشد، اما حضور گروههای پرشمار، نزدیک شدن به محل تجمع گوزنها، استفاده از خودرو یا ایجاد سر و صدا ممکن است رفتار طبیعی حیوان را تغییر دهد. از همین رو، سازمان محیط زیست تأکید کرده است که مشارکت افراد در این دوره فقط در صورت نیازهای حفاظتی و پایش و با حضور افراد آموزشدیده و واجد صلاحیت امکانپذیر است.
در این نگاه، مشارکت جامعه محلی نیز باید در خدمت حفاظت باشد، نه ایجاد یک بازار گردشگری برای تماشای گاوبانگی.
مرال یکی از نمادهای ارزشمند حیات وحش جنگلهای شمال ایران است؛ گونهای که بقای آن با سلامت زیستبوم هیرکانی پیوند خورده است. جنگلهای هیرکانی نیز بهعنوان یکی از قدیمیترین زیستبومهای جنگلی منطقه، مجموعهای کمنظیر از گونههای گیاهی و جانوری را در خود جای دادهاند.
از این منظر، فصل گاوبانگی تنها یک اتفاق طبیعی برای شنیدن نعرههای مرالها نیست؛ فرصتی است برای یادآوری اینکه حیات وحش برای ادامه چرخه طبیعی خود به آرامش و امنیت نیاز دارد.
مرالهای نر این روزها برای یافتن جفت و تثبیت قلمرو در جنگل میغرند؛ صدایی که باید شنیده شود، اما نه به قیمت برهم خوردن آرامش جنگل.
در هیرکان، فصل عاشقی آغاز شده است؛ فصلی که اگرچه برای مرالها بخشی از چرخه طبیعی زندگی است، برای انسانها نیز آزمونی برای احترام گذاشتن به طبیعت و پذیرفتن این واقعیت است که گاهی بهترین شکل تماشای حیات وحش، تماشا نکردن از نزدیک است.
- نویسنده : سمانه اسلامی
