در واکنش به این شرایط، اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران با تکیه بر ظرفیت جامعه محلی، طرحی تازه برای تقویت دیدهبانی و پیشگیری از حریق در میانکاله در دستور کار قرار داده است؛ طرحی که محور اصلی آن ایجاد یک «حصار انسانی» با مشارکت دامداران و ساکنان منطقه است.
پناهگاه حیاتوحش میانکاله به دلیل برخورداری از تنوع زیستی کمنظیر، زیستگاه گونههای مختلف جانوری و نقش مهم آن در چرخه طبیعی منطقه، همواره از حساسترین عرصههای محیطزیستی کشور به شمار میرود. با این حال، گستردگی منطقه و دشواری دسترسی به برخی نقاط، حفاظت کامل از آن را برای نیروهای محیطبان با چالشهایی همراه کرده است؛ موضوعی که در جریان حریقهای اخیر بیش از گذشته خود را نشان داد.
بر اساس گزارشهای موجود، در فاصله چند روز، شش مورد آتشسوزی در این محدوده رخ داده است. بررسیهای اولیه نیز نشان میدهد منشأ این حریقها طبیعی نبوده و عوامل انسانی در وقوع آنها نقش داشتهاند؛ موضوعی که ضرورت حضور و نظارت مستمر در عرصه را دوچندان میکند.
در چنین شرایطی، محیط زیست مازندران به جای تکیه صرف بر افزایش نیرو و امکانات رسمی، استفاده از ظرفیت افرادی را که هر روز در دل منطقه حضور دارند، در دستور کار قرار داده است. دامداران و بهرهبرداران محلی به دلیل آشنایی با مسیرها، نقاط دورافتاده، پوشش گیاهی و شرایط جغرافیایی میانکاله، میتوانند نخستین حلقه شناسایی دود یا آتش باشند و با اطلاعرسانی سریع، زمان رسیدن نیروهای امدادی و عملیاتی را کاهش دهند.
در همین راستا، سلسله نشستهای چهرهبهچهره میان مسئولان محیط زیست و دامداران منطقه آغاز شده است. هدف از این نشستها تنها شنیدن دغدغههای معیشتی دامداران نیست، بلکه قرار است زمینهای برای تعریف یک رابطه جدید میان جامعه محلی و دستگاه حفاظت از محیط زیست شکل بگیرد؛ رابطهای که در آن دامدار صرفاً بهرهبردار عرصه تلقی نشود، بلکه به عنوان یکی از شرکای حفاظت از میانکاله ایفای نقش کند.
رضا احمدی، رئیس اداره حفاظت محیط زیست بهشهر، با اشاره به تجربه حریقهای اخیر، بر ضرورت «میدانی کردن حفاظت» تأکید کرده و شناخت بومی دامداران را یکی از ظرفیتهای مهم برای حفاظت از منطقه دانسته است. به گفته او، افرادی که به صورت روزانه در عرصه حضور دارند، میتوانند در کشف زودهنگام حریق و انتقال سریع اطلاعات نقش مؤثری داشته باشند.
این رویکرد در واقع تلاشی برای تغییر نگاه سنتی به جامعه محلی است؛ نگاهی که در آن حفاظت از محیط زیست صرفاً وظیفه دستگاههای دولتی و محیطبانان تلقی میشد. تجربه بسیاری از مناطق حفاظتشده نشان داده است که بدون همراهی جوامع محلی، حفاظت پایدار و مؤثر دشوار خواهد بود. ساکنان بومی نه تنها شناخت دقیقتری از عرصه دارند، بلکه در صورت مشارکت واقعی، میتوانند به مهمترین سرمایه اجتماعی برای حفاظت از طبیعت تبدیل شوند.
بر اساس برنامهریزی انجام شده، گفتوگو با دامداران میانکاله ادامه خواهد داشت و مسئولان محیط زیست تلاش میکنند با شناسایی ظرفیتها و دغدغههای آنان، شبکهای منسجم برای گزارشدهی و واکنش سریع در برابر حریق ایجاد کنند. این شبکه در ادامه میتواند در قالب برنامههای عملیاتی و مدیریت مشارکتی برای پیشگیری از آتشسوزی و حفاظت پایدار از میانکاله به کار گرفته شود.
اکنون میانکاله بیش از هر زمان دیگری به یک راهبرد حفاظتی چندلایه نیاز دارد؛ راهبردی که در کنار حضور محیطبانان، تجهیزات اطفای حریق و پایش مستمر، از ظرفیت مردمی نیز بهره ببرد. اگر قرار است آتش پیش از تبدیل شدن به بحران مهار شود، نخستین چشمهایی که دود را میبینند و نخستین صداهایی که وقوع حادثه را گزارش میکنند، میتوانند از میان همین جامعه محلی باشند.
در این میان، «حصار انسانی» میانکاله قرار نیست دیواری در برابر مردم باشد؛ بلکه قرار است حلقهای از اعتماد، مشارکت و مسئولیت مشترک میان مردم و محیط زیست ایجاد کند؛ حلقهای که شاید بتواند سپر تازهای برای حفاظت از یکی از ارزشمندترین زیستگاههای طبیعی شمال کشور باشد.
- نویسنده : سمانه اسلامی
