صنعتی که سرمایههای قابل توجهی را جذب کرده و همزمان پژوهشگران برای کوتاهتر شدن دوره تولید و کاهش هزینهها در آن تلاش میکنند.
در سالهای اخیر، توسعه مزارع پرورش ماهیان خاویاری در مازندران، ورود سرمایه بخش خصوصی و استفاده از روشهای جدید تغذیه و پرورش، چشمانداز تازهای پیش روی این صنعت قرار داده است. با این حال، آینده اقتصادی این حوزه تنها به افزایش تعداد مزارع وابسته نیست؛ تکمیل زنجیره تولید، فرآوری، بستهبندی، بازاررسانی و صادرات، حلقههایی هستند که میتوانند ارزش بیشتری از این محصول را در داخل استان ایجاد کنند.
سرمایهای که چند سال منتظر میماند
پرورش ماهیان خاویاری برخلاف بسیاری از فعالیتهای کشاورزی و آبزیپروری، یک سرمایهگذاری کوتاهمدت نیست. سرمایهگذار باید هزینههای ایجاد زیرساخت، خرید و نگهداری ماهی، تأمین خوراک و مدیریت مزرعه را برای چند سال تأمین کند تا ماهی به مرحله برداشت برسد.
همین دوره طولانی بازگشت سرمایه، اهمیت تأمین مالی و حمایتهای اداری را برای فعالان این حوزه دوچندان میکند.
نیما حسینزاده، مدیرکل شیلات مازندران، با اشاره به ضرورت حمایت از پرورشدهندگان ماهیان خاویاری گفت شیلات تلاش میکند حمایتهای ویژهای از فعالان این بخش داشته باشد.
به گفته وی، این حمایتها در حوزه تسهیلات بانکی و همچنین پیگیریهای اداری برای رفع موانع تولید دنبال میشود تا فعالان این بخش بتوانند با دغدغه کمتری به فعالیت ادامه دهند.
۱۰۰ میلیارد تومان سرمایه در تنکابن
یکی از نمونههای قابل توجه سرمایهگذاری در صنعت خاویاری مازندران در شهرستان تنکابن شکل گرفته است؛ مجموعهای که برای توسعه زیرساختهای پرورش ماهیان خاویاری سرمایه قابل توجهی را جذب کرده است.
محمد ابایی، سرمایهگذار و فعال اقتصادی، ارزش سرمایهگذاری انجامشده در این مجموعه را با محاسبه قیمتهای روز حدود ۱۰۰ میلیارد تومان اعلام میکند.
به گفته او، علاوه بر استخرهای ثابت، ۱۰ استخر پیشساخته نیز در این مجموعه ایجاد شده است.
این میزان سرمایهگذاری نشان میدهد پرورش ماهیان خاویاری برای بخشی از سرمایهگذاران به عنوان یک فعالیت اقتصادی بلندمدت مورد توجه قرار گرفته است؛ هرچند رسیدن به نقطه بازدهی، نیازمند مدیریت دقیق هزینهها و استمرار تولید در طول سالهای پرورش است.
دانش، برای کوتاه کردن مسیر تولید
در اقتصاد پرورش ماهیان خاویاری، زمان اهمیت زیادی دارد. ماهی باید سالها رشد کند تا به مرحلهای برسد که امکان برداشت خاویار فراهم شود. بنابراین هر اقدامی که بتواند دوره پرورش را کاهش دهد، مستقیماً بر اقتصاد مزرعه اثر میگذارد.در همین زمینه، پژوهشهای مختلفی در حوزه تغذیه ماهیان خاویاری انجام شده است.
حلاجیان، پژوهشگر حوزه آبزیپروری، از مطالعات انجامشده درباره استفاده از ترکیبات گیاهی، ویتامینها و رنگدانههایی مانند آستازانتین و کانتازانتین خبر داده و گفته است اصلاح جیره غذایی میتواند در کاهش دوره بلوغ جنسی ماهیان خاویاری مؤثر باشد.به گفته وی، در شرایط مورد مطالعه، دوره بلوغ به حدود هفت سال رسیده است.
کاهش دوره پرورش، از نگاه اقتصادی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا سرمایه برای مدت کوتاهتری درگیر فرآیند تولید میماند و هزینههای نگهداری نیز بهتر قابل مدیریت خواهد بود.
بیش از ۳۴۰ مزرعه در کشور
توسعه پرورش ماهیان خاویاری دیگر محدود به چند واحد خاص نیست. به گفته این پژوهشگر، بیش از ۳۴۰ مزرعه پرورش ماهیان خاویاری در نقاط مختلف کشورایجاد شده و بیشترین پراکنش این مزارع در شمال کشور و بهویژه استانهای گیلان و مازندران قرار دارد.
این پراکندگی نشان میدهد صنعت خاویاری در حال تبدیل شدن به یکی از بخشهای تخصصی آبزیپروری کشور است؛ صنعتی که برای توسعه خود به ترکیبی ازسرمایه، دانش فنی، بازار و زیرساخت نیاز دارد.
خوراک؛ هزینهای که باید مدیریت شود
در کنار هزینه اولیه سرمایهگذاری، خوراک یکی از مهمترین هزینههای جاری یک مزرعه است. بنابراین هر میزان افزایش بهرهوری در مصرف خوراک میتواند در اقتصادنهایی تولید اثرگذار باشد.
مریم باقرزاده، عضو هیئت علمی دانشگاه، درباره اهمیت استفاده از روشهای جدید در تغذیه ماهیان خاویاری میگوید استفاده از مکملها و ترکیبات مناسب میتواند به ارتقای سلامت ماهی، کاهش ضریب تبدیل غذایی و بهبود عملکرد سیستم ایمنی کمک کند.
به زبان اقتصادی، کاهش ضریب تبدیل غذایی یعنی تولیدکننده بتواند با مقدار مشخصی خوراک، رشد بیشتری در ماهی ایجاد کند؛ موضوعی که در دوره طولانی پرورش میتواند تفاوت قابل توجهی در هزینه نهایی تولید ایجاد کند.
سلامت بهتر ماهی نیز میتواند احتمال تلفات و خسارتهای ناشی از بیماری را کاهش دهد و ریسک فعالیت اقتصادی را پایین بیاورد.
اقتصاد خاویار فقط در استخرها نیست اگرچه نقطه آغاز این صنعت، مزرعه پرورش ماهیان خاویاری است، اما ارزش اقتصادی آن به استخرهای پرورش محدود نمیشود.
با توسعه این صنعت، بخشهای مختلفی از اقتصاد محلی میتوانند درگیر شوند؛ از تأمین خوراک و تجهیزات گرفته تا خدمات تخصصی، نیروی انسانی، حملونقل،فرآوری، بستهبندی و بازاریابی.
در واقع، هرچه زنجیره تولید کاملتر شود، ارزش افزوده بیشتری در استان باقی میماند و فعالیت اقتصادی از یک مزرعه فراتر میرود.
از همین منظر، ایجاد صنایع فرآوری و بستهبندی استاندارد میتواند یکی از حلقههای مهم توسعه این صنعت در مازندران باشد؛ چراکه فروش محصول فرآوریشده وبرندشده، ظرفیت ایجاد ارزش افزوده بیشتری نسبت به فروش ماده خام دارد.
صادرات؛ بازاری که کیفیت میخواهد
خاویار از جمله محصولاتی است که به دلیل ارزش اقتصادی بالا، ظرفیت حضور در بازارهای خارجی را دارد. اما رسیدن از مزرعه تا بازار صادراتی، صرفاً باافزایش تولید امکانپذیر نیست.
کیفیت پایدار محصول، رعایت استانداردهای بهداشتی، بستهبندی مناسب، فرآوری اصولی، بازاریابی حرفهای و شناخت بازارهای هدف، مجموعه عواملی هستند که درموفقیت صادرات نقش دارند.
برای مازندران نیز اگر قرار باشد صنعت خاویاری سهم بیشتری در اقتصاد استان پیدا کند، توجه همزمان به تولید و بازار ضروری خواهد بود.
مازندران؛ میان سرمایه و دانش
اکنون دو جریان در صنعت خاویاری مازندران قابل مشاهده است؛ از یک سو سرمایهگذارانی که برای ایجاد و توسعه مزارع هزینه میکنند و از سوی دیگر پژوهشگرانی که تلاش دارند با استفاده از دانش روز، هزینههای تولید را کاهش و بهرهوری را افزایش دهند.نقطه اتصال این دو جریان، میتواند مسیر آینده صنعت خاویاری استان را تعیین کند.
اگر سرمایهگذاری با دانش فنی، حمایتهای هدفمند، زیرساخت مناسب و بازار مطمئن همراه شود، پرورش ماهیان خاویاری ظرفیت آن را دارد که از یک فعالیت تخصصی در حوزه آبزیپروری، به زنجیرهای گستردهتر از فعالیتهای اقتصادی تبدیل شود.
مرواریدی که برای رسیدن به بازار، زنجیره میخواهد
خاویار مازندران پیش از آنکه به عنوان «مروارید سیاه» شناخته شود، محصول سالها سرمایهگذاری، نگهداری، دانش و صبر است. سرمایهای که امروز وارد این صنعت میشود، برای رسیدن به بازدهی باید سالها منتظر بماند و همین مسئله، اقتصاد آن را با بسیاری از فعالیتهای تولیدی متفاوت میکند.
در چنین شرایطی، کاهش دوره پرورش، مدیریت هزینه خوراک، ارتقای سلامت ماهی، تکمیل فرآوری و بستهبندی و دسترسی به بازارهای صادراتی، حلقههایی هستند که میتوانند آینده این صنعت را رقم بزنند.
مازندران اکنون بخشی از زیرساخت و سرمایه این زنجیره را در اختیار دارد؛ چالش اصلی، کامل کردن زنجیرهای است که ارزش آن از استخر آغاز میشود اما نباید در مزرعه متوقف بماند.
- نویسنده : سمانه اسلامی
