ثبت ۲۲۴ میلیمتر بارش در کمتر از ۲۴ ساعت در سلمانشهر، تنها یک آمار هواشناسی نیست، بلکه بیانیهای از تغییرات اقلیمی است که هشدار میدهد: «سیل، دیگر یک احتمال نیست، یک قطعیت است». در این میان، «آبخیزداری اصولی» تنها ابزاری است که میتواند تفاوت میان یک بارش نجاتبخش و یک فاجعه ویرانگر را رقم بزند.
کارشناسان معتقدند با اجرای طرح های آبخیزداری می توان تغییرات اقلیمی، کم آبی، خشکسالی، تبخیر آب های سطحی، سیلاب، از بین رفتن خاک های حاصلخیز، خسارت های جانی و همه موارد بحرانی را مهار کرد؛ به طور یقین اهمیت اجرای طرح های آبخیزداری را در مواجه با پدیده اقلیمی «النینو» در فصل پاییز شاهد خواهیم بود.
تغییرات اقلیمی طی یک دهه گذشته سبب شد تا نم نم باران در خطه شمالی به بارندگی های سیل اسا تبدیل شود یعنی امروزه بارندگی در استان مازندران به خطری احتمالی در وقوع سیل تبدیل شده است که به گفته کارشناسان منابع طبیعی می توان با اجرای طرح های آبخیزداری، مدیریت و نظارت جدی بر نحوه استفاده از مراتع و برداشت چوب از جنگل، خطر را به صفر رساند.
نمونه بارز تغییرات جوی در مازندران بارندگی های سیلاسا در هفدهم شهریور ماه امسال بوده است؛ بر اساس دادههای دریافتی از ایستگاههای سینوپتیک و بارانسنجی هواشناسی، در کمتر از ۲۴ ساعت بیشترین میزان بارندگی با ۲۲۴ میلیمتر در سلمانشهر در غرب این خطه شمالی به ثبت رسیده است.
طبق داده های دریافتی از ایستگاه های سینوپتیک و باران سنجی هواشناسی مازندران ثبت ۲۲۴ بارندگی در کمتر از ۲۴ ساعت در حالی است که میانگین بارش ۶ ماهه ۱۴۰۵ استان ۲۶۰.۱ میلی متر بوده است.
مهمترین نتایج اجرای طرحهای آبخیزداری کاهش خطرات ناشی از سیل، کنترل فرسایش خاک به همراه توسعه و تقویت پوشش گیاهی در شیبهای ناپایدار و تامین آب برای تغذیه سفرههای آب زیرزمینی است.در واقع حاصل پیوند آبخیزداری و مدیریت جامع منابع طبیعی، بهرهبرداری حداکثری از اراضی ملی و افزایش ثروت عمومی با کمترین خسارت زیستمحیطی است.
بررسی های تاریخی طی سه دهه گذشته در استان مازندران نشان می دهد که اقدامات توسعهای و عمرانی نامناسب، تغییر کاربری های غیرمجاز و استفاده غیر اصولی از عرصهها، تجاوز به حریم رودخانهها، تراکم زیاد جمعیت و رعایت نشدن طراحی آبشناسی مناسب پلها، همچنین رعایت نشدن آبشناسی شهری، منجر به بروز یا تشدید سیلهای ویرانگری در این خطه شمالی شده است.
به اعتقاد کارشناسان منابع طبیعی وجود جنگلهای هیرکانی در شمال کشور می تواند از بروز و تشدید بسیاری از سیل ها جلوگیری کند.هر هکتار جنگل سالانه در حدود ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار لیتر آب را جذب می کند و بر این اساس اگر جنگلهای شمال کشور وجود نداشت، بارندگی های رخ داده باعث سیلهایی بسیار شدید و شاید تخریب کامل شهرهای شمالی می شد.
از طرف دیگر طرح آمایش سرزمین که هدف آن ساماندهی به وضعیت کاربری اراضی است هنوز به انجام نرسیده و به همین دلیل استفاده از زمینها به ویژه در مناطق مختلف مازندران که سطح اراضی کم و قیمت آن زیاد است به سمت ساخت و ساز مسکونی و تجاری سوق پیدا کرده و جنگلها و مراتع و زمینهای کشاورزی در معرض تخریب و تجاوز قرار گرفته است.
کارشناسان می گویند که پر شدن مخازن سدها، افزایش هزینههای پالایش آب، تغییر در ویژگی های آبشناختی رودخانهها، بروز سیلاب، کاهش منابع آبی، تخریب خاک های کشاورزی، کاهش حاصلخیزی خاک، افت سطح سفرههای آب زیرزمینی، کاهش توان رویش در زمینهای کشاورزی، تاثیرات منفی زیستمحیطی، آثار مخرب اقتصادی و مالی، ایجاد زمینه مهاجرت روستاییان و ساکنان حوزه آبخیز به مناطق دیگر از جمله تبعات بی توجهی به مدیریت آبخیزداری است.
تخصیص ۱۵۰۰ میلیارد ریال برای اجرای طرحهای آبخیزداری در شرق و غرب مازندران
معاون فنی و آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران_ساری در گزارشی با توضیح این نکته که اعتبار ویژه محرومیت زدایی آبخبز داری بریا اسنان در نظر گرفته شده است، گفت: طرح آبخیزداری در مناطق شاخص و سیل گیر در حال انجام است و امسال با تخصیص یکهزارو ۵۰۰ میلیارد ریال اعتبار این طرح در حال اجرا است.
رضاعلی رحیمی تالارپشتی با بیان این که در راستای تغییر اقلیم همراه با بارش های سیل آسا، اجرای طرح های آبخیزداری مازندران سرعت بیشتری به خود گرفته است.ازطرفی بازنگری مطالعات آبخیزداری در مازندران نیز شروع شد.
وی با اظهار این که منابع طبیعی مازندران روی حوزه های بحرانی تمرکز کرده است، تصریح کرد:اجرای طرح های آبخیزداریدر مناطق تلخ آبرود آمل، سجاد رور بابل، تجن ساری و نکا رود مورد هدف قرار گرفته است.
معاون فنی و آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران_ساری همچنین از آغاز مطالعات زمین لغزش در این خطه شمالی خبر داد و گفت:این طرح با هدف شناسایی و مقابله با این پدیده بحرانی در ۶۴ هزار هکتار از حوزه تجن با ۶ میلیارد تومان اعتبار شروع شده است.
رحیمی تالارپشتی توضیح داد: شناسایی و رفتار سنجی زمین لغزش با اجرای طرح های تثبیت لغزش زمین اجرایی می شود.با توجه به وجود مناطق بحرانی زمین لغزش در شرق مازندران، اجرای طرح عملیات ترسیب کربن نیز در این حوزه در دست اجرا است.
وی با توضیح این نکته که شاخص بارندگی در شرق مازندران کمتر است و با عملیات ترسب کربن و کاشت گونه های مقاوم با مشارکت مردمی در حال اجرا است، گفت:طرح های آبخیزداری با هدف حفظ منابع آب و خاک، کاهش جریان سطحی و افزایش نفوذ زیر سطحی است.
وی با اظهار این که اجرای مطالعات تفصیلی آبخیزداری و عملیات آبخیزداری در حوزه منابع طبیعی ساری به ۲ روش مکانیکی و بیو مکانیکی انجام می شود، گفت:عملیات سازه های سنگین ملاتی، تور سنگی و اجرای دیواره حفاظتی آبراه ها و رودخانه های بالا دست انجام می شود.
این کارشناس منابع طبیعی مازندران هدف از اجرای طرح های آبیخزداری را تقویت آبخوان ها، جلوگیری از رسوبات، تقویت پوشش گیاهان و استفاده مناسب از منابع آب و خاک بالا دست برشمرد و ادامه داد: سال گذشته با اجرای این طرح ها مراتع و منابع آب و خاک تقویت شدند.
وی با اشاره به این که در اراضی کم بازده وشیب دار تقویت پوشش گیاهی را با اجرای طرح های بیو مکانیکی عملیاتی می شود، گفت:ارزیابی نشان می دهد که طرحهای آبخیزداری میتوانند در مدیریت روانآبها و کاهش خسارت سیلاب مؤثر باشند.
وی افزود:بررسیها نشان میدهد در مناطقی که طرحهای آبخیزداری اجرا شده، میزان خسارت در پاییندست در بسیاری از موارد کمتر بوده است به همین دلیل باید اجرای این طرحها شتاب گیرد.
آبخیزداری دیگر یک موضوع فنی و مهندسی ساده نیست، بلکه یک «استراتژی بقا» برای مردم شمال است. ما نمیتوانیم جلوی تغییرات اقلیمی جهانی یا پدیده النینو را بگیریم، اما میتوانیم با «آبخیزداری اصولی» و «توقف تخریب جنگلها»، اثرات تخریبی آنها را به حداقل برسانیم. زمان آن رسیده که توسعه را نه در تعداد ویلاها، بلکه در میزان پایداری محیطزیست و امنیت جانی شهروندان بسنجیم.
- نویسنده : سمانه اسلامی
