محمد صیاد شیرازی، مسئول درمانگاه فوک خزری ایران، با اعلام هشدار قرمز نسبت به خطر انقراض این گونه، معتقد است ترکیبی از آلودگیهای شیمیایی، تغییرات اقلیمی و دستاندازیهای انسانی، زیستگاه این حیوان را به یک قربانگاه تبدیل کرده است. از دست رفتن یخهای شمالی و ظهور تولههای کرکسفید در سواحل جنوب، نشانهای است که میگوید: «زمان برای نجات فوکها رو به پایان است.»
آلودگیهای دریای خزر تنها آب را تیره نمیکنند، بلکه مستقیماً سیستم ایمنی فوکها را هدف قرار دادهاند. از ناباروری گسترده تا تضعیف دفاع طبیعی بدن، نتیجه ورود آلایندههای مزمن به این دریای بسته است. صیاد شیرازی با یادآوری فاجعه سال ۲۰۰۰ و شیوع ویروس «دیستمپر» که منجر به مرگ هزاران فوک شد، هشدار داد که امروز نیز این حیوانات به دلیل ضعف ایمنی، در برابر هر بیماری سادهای بهشدت آسیبپذیر هستند.
تغییرات اقلیمی، بقای نسل فوکها را با چالشی بیسابقه مواجه کرده است. این پستانداران برای زادآوری حیاتی به تودههای یخی شمال خزر نیاز دارند، اما با گرمتر شدن هوا، این زیستگاههای یخی در حال محو شدن هستند. مشاهده تولههای فوک با پوشش سفید (که مخصوص مناطق یخی است) در سواحل جنوبی مازندران و گیلان، پیامی تکاندهنده دارد: آنها خانه خراب شدهاند و به دنبال سرپناهی در جنوب میگردند که در آنجا هم با صید بیرویه و فعالیتهای صنعتی روبهرو هستند.
تورهای ماهیگیری رها شده در دریا، همچنان یکی از بزرگترین قاتلان خاموش فوکها هستند. علاوه بر این، ساخت پالایشگاهها در مناطق ساحلی و حضور گونههای مهاجم که زنجیره غذایی را بر هم زدهاند، باعث شده فوکها با کمبود شدید مواد غذایی مواجه شوند. این گونه ارزشمند اکنون در میان مثلثی از «گرسنگی، آلودگی و از دست رفتن خانه» گرفتار شده است.
مسئول درمانگاه فوک خزری ایران معتقد است نجات این گونه، از عهده یک نهاد به تنهایی ساخته نیست. تشکیل ایستگاههای امدادی در سواحل و مشارکت فعال ارگانهایی چون هلالاحمر، نیروی انتظامی، شهرداریها و فرمانداریها، ضرورت فوری امروز است. اطلاعرسانی به جوامع محلی و صیادان برای برخورد صحیح با فوکهای آسیبدیده، میتواند نرخ تلفات جادهای و ساحلی این گونه را بهشدت کاهش دهد.
فوک خزری، شناسنامه زنده دریای خزر است. انقراض آن نه تنها یک خسارت بیولوژیک، بلکه نشانی از نابودی کامل اکوسیستم بزرگترین دریاچه جهان خواهد بود. اگرچه حذف کامل آلایندهها در کوتاهمدت ممکن نیست، اما با مدیریت هوشمند و ایجاد «پناهگاههای امن ساحلی»، هنوز هم میتوان روزنهای از امید برای بقای این مسافر تنها باقی گذاشت.
- نویسنده : سمانه اسلامی
