سمانه اسلامی ورکی
صنایعدستی تنها مجموعهای از اشیای تزئینی یا کالاهای سنتی نیست؛ بلکه حافظه زنده یک سرزمین، زبان بیواسطه فرهنگ و روایتگر سبک زندگی مردمانی است که قرنها با طبیعت، هنر و معیشت در هم تنیدهاند. در روزگاری که جهانیشدن، مرزهای فرهنگی را کمرنگ کرده و تولیدات صنعتی جای بسیاری از هنرهای سنتی را گرفته است، حفاظت از صنایعدستی بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. در چنین شرایطی، انتشار کتاب «برگزیدههای صنایعدستی اصیل مازندران (مهر اصالت ۱۴۰۴)» را میتوان اقدامی ارزشمند در مسیر ثبت، معرفی و پاسداشت میراث فرهنگی استان دانست.
این کتاب که از سوی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی مازندران تدوین شده، مجموعهای از آثار هنرمندان برجسته استان را در خود جای داده است؛ آثاری که موفق به دریافت مهر اصالت ملی شدهاند و اکنون به عنوان نمادهای هویت فرهنگی مازندران معرفی میشوند
مهر اصالت ملی صنایعدستی یکی از مهمترین نشانهای اعتبار در حوزه هنرهای سنتی کشور محسوب میشود. این نشان به آثاری اعطا میشود که از نظر اصالت، کیفیت تولید، نوآوری، قابلیت حضور در بازار و حفظ ویژگیهای فرهنگی در سطح بالایی قرار داشته باشند.
دریافت این مهر برای یک اثر تنها یک عنوان تشریفاتی نیست؛ بلکه به معنای تأیید ارزش فرهنگی و هنری آن در سطح ملی است. از این رو، ثبت و معرفی آثار دارای مهر اصالت در قالب یک کتاب تخصصی میتواند نقش مهمی در شناساندن ظرفیتهای کمتر دیدهشده صنایعدستی مازندران ایفا کند.
مازندران به واسطه تنوع اقلیمی، تاریخی و فرهنگی خود یکی از غنیترین استانهای کشور در حوزه صنایعدستی به شمار میرود. از کوهستانهای سوادکوه تا جلگههای مرکزی و نوار ساحلی دریای خزر، هر منطقه هنری خاص و منحصر به فرد را در دل خود پرورش داده است.
در کتاب «برگزیدههای صنایعدستی اصیل مازندران» هنرهایی همچون لاکتراشی (چوتاشی)، جاجیمبافی، جوراببافی سنتی، چادرشببافی، حصیربافی، خراطی، دوخت چرم، دوخت لباسهای سنتی، ساخت سازهای سنتی، سفالگری، قالیبافی، گلیجبافی، ملیلهکاری، منبت سوزنی و نمدمالی معرفی شدهاند.
هر یک از این هنرها بخشی از هویت تاریخی استان را نمایندگی میکنند. برای نمونه، حصیربافی در روستای ملی درزیکلا بابل، سفالگری در سلیمآباد و جاجیمبافی در آلاشت تنها یک فعالیت اقتصادی نیستند؛ بلکه نمادهایی از پیوند انسان با محیط طبیعی و سبک زندگی سنتی مردم منطقه به شمار میروند.
یکی از مهمترین ویژگیهای صنایعدستی، نقش همزمان آن در حوزه فرهنگ و اقتصاد است. برخلاف بسیاری از فعالیتهای اقتصادی که صرفاً جنبه درآمدزایی دارند، صنایعدستی ضمن ایجاد اشتغال، به حفظ هویت فرهنگی نیز کمک میکند.
در بسیاری از روستاهای مازندران، صنایعدستی منبع درآمد خانوادهها محسوب میشود. زنان روستایی، هنرمندان خانگی و استادکاران محلی با تولید محصولات سنتی نه تنها معیشت خود را تأمین میکنند بلکه میراث گذشتگان را نیز به نسلهای بعد انتقال میدهند.
کارشناسان معتقدند توسعه صنایعدستی میتواند یکی از راهکارهای مهم برای کاهش مهاجرت روستاییان، ایجاد اشتغال پایدار و تقویت اقتصاد محلی باشد. به ویژه در مناطقی که ظرفیت صنعتی محدودی دارند، هنرهای سنتی میتوانند به موتور محرک توسعه تبدیل شوند.
امروزه گردشگران تنها برای دیدن مناظر طبیعی سفر نمیکنند؛ بلکه تجربه فرهنگ بومی یکی از مهمترین انگیزههای سفر محسوب میشود. صنایعدستی در این میان نقش سفیر فرهنگی یک منطقه را ایفا میکند.
گردشگری فرهنگی در مازندران ظرفیتهای گستردهای دارد. گردشگرانی که به استان سفر میکنند، علاوه بر بازدید از جنگلها، سواحل و جاذبههای طبیعی، علاقهمند به خرید یادگارهایی هستند که هویت محلی منطقه را بازتاب دهد.
بر همین اساس، توسعه بازارهای صنایعدستی و معرفی هنرمندان شاخص میتواند به افزایش ماندگاری گردشگران و رونق اقتصاد گردشگری استان کمک کند. انتشار کتاب آثار دارای مهر اصالت نیز گامی مؤثر در همین مسیر به شمار میرود.
آمارهایی که از رونق بازار هنر خبر میدهد
بررسی آمارهای رسمی نشان میدهد صنایعدستی در اقتصاد گردشگری مازندران جایگاه قابل توجهی یافته است. در تعطیلات نوروز ۱۴۰۵ بیش از ۱۳۰ هزار نفر از بازارچههای صنایعدستی استان بازدید کردند و مجموع فروش محصولات صنایعدستی و هنرهای سنتی به حدود ۱۱ میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان رسید.
این آمار بیانگر آن است که صنایعدستی دیگر تنها یک فعالیت فرهنگی نیست، بلکه به یک بخش اثرگذار در اقتصاد گردشگری استان تبدیل شده است. کارشناسان معتقدند اگر زیرساختهای بازاریابی، فروش اینترنتی و صادرات محصولات هنری تقویت شود، ظرفیت درآمدزایی این حوزه چندین برابر خواهد شد.
یکی از چالشهای اصلی صنایعدستی مازندران، شناخته نشدن بسیاری از هنرهای اصیل استان در سطح ملی و بینالمللی است. در حالی که برخی از تولیدات هنرمندان مازندرانی از کیفیتی همتراز با آثار مطرح کشور برخوردارند، ضعف در معرفی و برندسازی موجب شده سهم آنها از بازارهای بزرگ محدود باشد.
کتاب «برگزیدههای صنایعدستی اصیل مازندران» را میتوان تلاشی برای رفع همین خلأ دانست؛ اثری که علاوه بر ثبت آثار برگزیده، بستری برای معرفی هنرمندان و ظرفیتهای صنایعدستی استان فراهم میکند
صنایعدستی صرفاً یادگاری از گذشته نیست؛ بلکه سرمایهای برای آینده است. حفظ این میراث نیازمند حمایت مستمر از هنرمندان، آموزش نسل جوان، توسعه بازارهای فروش و توجه ویژه سیاستگذاران فرهنگی و اقتصادی است.
رونمایی از کتاب «برگزیدههای صنایعدستی اصیل مازندران» در آستانه روز جهانی صنایعدستی را میتوان نمادی از توجه به همین ضرورت دانست؛ تلاشی برای آنکه تار و پود هنرهای بومی مازندران در هیاهوی زندگی مدرن گم نشود و همچنان روایتگر هویت، فرهنگ و اصالت مردمان این سرزمین باقی بماند.
شاید مهمترین پیام این کتاب آن باشد که صنایعدستی تنها یک محصول نیست؛ بلکه شناسنامه فرهنگی مازندران است؛ شناسنامهای که حفظ آن، حفظ بخشی از هویت ملی ایران خواهد بود.
- نویسنده : سمانه اسلامی
