در حالی که احیای هتل قدیم در دستور کار قرار گرفته، توسکاسرا پس از سالها رهاشدگی، همچنان «در انتظار تعیین تکلیف» مانده است؛ بنایی ثبتشده در فهرست آثار ملی که با نزدیک شدن فصل بارندگی، نگرانی از وضعیت سقف و سازهی آن، بیش از پیش جدی شده است. این گزارش، روایتی است از یک «میراثِ در انتظار نجات» که در میان وعدههای نهادهای مسئول، و در برابر شتابِ زمان و باران، روزانهی خود را به بازی میگذراند.
هتل قدیم و توسکاسرای رامسر را میتوان ۲ بال یک فرشته برای «عروس شهرهای ایران» دانست؛ دو بنای تاریخی که در کنار طبیعت پیرامون خود، بخشی از هویت معماری و خاطره جمعی این شهر را شکل دادهاند.
با این حال، در حالی که احیای هتل قدیم در دستور کار قرار گرفته، توسکاسرا پس از سالها رهاشدگی همچنان در انتظار تعیین تکلیف است؛ بنایی ثبتشده در فهرست آثار که نگرانیها درباره وضعیت سقف و سازه آن، همزمان با نزدیک شدن فصل بارندگی، بیشتر شده است.
ساختمان توسکاسرا امروز به نمادی از بلاتکلیفی میان دستگاههای مسئول تبدیل شده است؛ از یک سو بنیاد مستضعفان به عنوان مالک، وعده مرمت و باززندهسازی آن را داده و از سوی دیگر میراثفرهنگی وظیفه حفاظت و نظارت بر آثار ثبتشده را بر عهده دارد.با وجود این، آنچه در میدان دیده میشود، فاصله میان وعده احیا و ضرورت اقدام فوری برای جلوگیری از تشدید آسیبهاست.
این بنا که بیش از ۹۰ سال قدمت دارد، تنها یک ساختمان قدیمی در حاشیه ساحل رامسر نیست.توسکاسرا بخشی از مجموعه تاریخی و طبیعی این شهر است؛ مجموعهای که هتل قدیم، باغ، بلوار تاریخی و ساحل را در پیوندی معماری و طبیعی به یکدیگر متصل میکند.
توسکاسرا در سال ۱۳۸۱ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید و از این منظر، حفاظت از آن صرفاً یک موضوع مالکیتی یا عمرانی نیست؛ بلکه مسئلهای مرتبط با میراث فرهنگی و هویت شهری رامسر است.
هشدار دادستان؛ مسئله همچنان پابرجاست
نگرانی درباره وضعیت توسکاسرا موضوع تازهای نیست.طی سالهای گذشته، انتشار تصاویر و گزارشهایی از شرایط این بنا بارها مطالبه عمومی برای تعیین تکلیف آن را به دنبال داشته است؛ مطالبهای که در نهایت به ورود دستگاه قضایی نیز انجامید.
بهمن سامخانیان، دادستان رامسر، ۲۹ مهرماه ۱۴۰۳ در نامههایی به میراثفرهنگی و بنیاد مستضعفان، نسبت به وضعیت این بنای ثبتشده هشدار داد و خواستار تعیین تکلیف و رسیدگی به شرایط آن شد.
او در نامههایی جداگانه به میراث فرهنگی و بنیاد مستضعفان از متولیان امر خواست نسبت به وضعیت اسفناک هتل قدیم و مجموعه تاریخی -فرهنگی توسکاسرا که از سرمایههای ارزشمند میراث فرهنگی رامسر محسوب میشوند تعیین تکلیف کنند.
او افزود: مجموعه فرهنگی تاریخی توسکاسرا که سال ۸۱ در فهرست آثار ملی قرار گرفته طی سالهای اخیر به دلیل عدم حفاظت لازم در معرض تخریب قرار گرفته است. همچنین چراغ هتل قدیم رامسر که مدتی است خاموش و دربهای آن به روی همگان نیز بسته شده، در معرض آسیب شدید بوده است.
سام خانیان ادامه داد:این کمتوجهیها نیز باعث شد طبق اصل ۱۵۶ قانون اساسی و مواد ۲، ۳، ۵ دستورالعمل نظارت و پیگیری حقوق عامه در نامهای به رئیس بنیاد مستضعفان کشور خواستار بررسی علل و عوامل کمکاری متولیان و پیمانکاران و همچنین تسریع در ترمیم و بهسازی این اماکن تاریخی رامسر گردد.
این نامهنگاریها نشان میداد که وضعیت توسکاسرا دیگر صرفاً یک مطالبه رسانهای یا عمومی نیست و نگرانی درباره احتمال تشدید آسیب به بنا، به سطح دستگاه قضایی نیز رسیده است.
با این حال ، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: پس از این هشدارها، برای جلوگیری از آسیب بیشتر به بنا چه اقدام عملی انجام شده است؟
در اسفند ۱۴۰۳، محمدحسین پورتقی، مدیرعامل و عضو هیئتمدیره شرکت سیاحتی و مراکز تفریحی بنیاد مستضعفان، اعلام کرد که مرمت و باززندهسازی هتل قدیم و مجموعه توسکاسرا در دستور کار بنیاد قرار دارد.
به گفته او، اجرای پروژه نیازمند تهیه طرح جامع مرمت، شامل طراحی ماهوی و عملیات عمرانی است و مقدمات تهیه این طرح در حال پیگیری است.
اصل این وعده، میتواند نقطه امیدی برای نجات توسکاسرا باشد؛ اما مسئله اینجاست که مرمت یک بنای تاریخی فرایندی زمانبر است و میان «تهیه طرح جامع» و «آغاز عملیات مرمت» فاصلهای وجود دارد که در مورد بنایی فرسوده و آسیبپذیر نمیتوان آن را نادیده گرفت.
بهویژه آنکه فصل بارندگی در رامسر، اهمیت این فاصله زمانی را بیشتر میکند.اگر بخشهایی از سقف و سازه بنا در شرایط نامناسب قرار داشته باشد، تداوم نفوذ آب و رطوبت میتواند فرسودگی را تشدید کند و هزینه و پیچیدگی عملیات احیا را افزایش دهد.
بنابراین مسئله امروز توسکاسرا فقط این نیست که «چه زمانی مرمت خواهد شد»، بلکه این است که تا زمان آغاز مرمت، چه اقدامی برای جلوگیری از تخریب بیشتر آن انجام میشود؟
وقتی زمان علیه میراث تاریخی حرکت میکند
در بناهای تاریخی، گاهی فاصله میان یک تصمیم اداری و اجرای آن میتواند به قیمت از دست رفتن بخشی از بنا تمام شود.تهیه طرح، تأمین اعتبار، اخذ مجوز و آغاز عملیات هر کدام زمان خود را میطلبد، اما فرسودگی بنا منتظر تکمیل این فرایندها نمیماند.
از همین رو، حفاظت اضطراری باید در کنار برنامه بلندمدت مرمت دیده شود؛ اقداماتی مانند رفع خطر، جلوگیری از نفوذ آب و حفاظت از بخشهای آسیبپذیر، میتواند دستکم مانع از آن شود که بنا پیش از رسیدن نوبت مرمت، آسیب بیشتری ببیند.
از معاون مدیرکل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری مازندران درباره تأمین اعتبار اضطراری یا پیگیری وضعیت بنا از بنیاد مستضعفان نیز تا زمان انتشار این گزارش به نتیجه نرسیده است.
این در حالی است که مسئولیت مالکیت و مسئولیت حفاظت از یک اثر تاریخی، هر کدام جایگاه قانونی و مشخص خود را دارند و بلاتکلیفی میان دستگاهها نباید به معنای بلاتکلیفی خود بنا باشد.
دو بنا، یک منظر تاریخی
اهمیت توسکاسرا را نمیتوان جدا از هتل قدیم و مجموعه پیرامون آن بررسی کرد.«منظر طبیعی و تاریخی رامسر» نیز در سال ۲۰۰۷ برای ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو پیشنهاد شد؛ هرچند به دلیل مداخلات انجامشده در عرصه و حریم، ادامه فرایند ثبت آن به اصلاح نواقص موکول شد.
هتل قدیم در پسزمینه جنگلهای هیرکانی، از طریق باغ و بلوار تاریخی به محدوده توسکاسرا و ساحل کاسپین میرسد.این پیوستگی، مجموعهای را شکل داده که ارزش آن فقط در تکتک بناها خلاصه نمیشود؛ بلکه ارتباط میان معماری، طبیعت، ساحل و ساختار تاریخی شهر نیز بخشی از ارزش آن است.
از این منظر، آسیب جدی یا تخریب هر یک از این دو بنا، صرفاً از دست رفتن یک ساختمان نیست؛ بلکه گسسته شدن بخشی از یک منظر تاریخی و طبیعی است که در شکلگیری تصویر رامسر در ذهن شهروندان و گردشگران نقش داشته است.
سؤال سادهای که باید پاسخ داده شود
اکنون مسئله توسکاسرا بیش از آنکه نیازمند وعدهای تازه باشد، نیازمند پاسخ روشن است.تا زمان آغاز طرح جامع مرمت بنیاد مستضعفان، چه نهادی مسئول نجات اضطراری این بنای ثبتشده است؟
اگر مرمت در دستور کار است، پیش از آغاز عملیات اصلی چه تمهیداتی برای حفاظت از سقف و سازه بنا اندیشیده شده است؟ اگر تأمین اعتبار مانع اقدام فوری است، آیا امکان استفاده از ظرفیتهای قانونی و اعتباری موجود برای رفع خطر وجود ندارد؟
رامسر برای حفظ هویت تاریخی خود، نمیتواند میان وعدههای آینده و آسیبهای امروز منتظر بماند.
توسکاسرا و هتل قدیم را میتوان دو بال یک فرشته دانست؛ اما فرشتهای که یکی از بالهایش در انتظار احیاست و دیگری زیر فشار فرسودگی و باران قرار دارد، پیش از هر چیز به نجات نیاز دارد.
اکنون باید دید متولیان این میراث، پیش از آنکه بارندگی و فرسودگی تصمیم خود را درباره توسکاسرا بگیرند، چه تصمیمی برای نجات آن خواهند گرفت.
- نویسنده : سمانه اسلامی
