معاون محیط زیست طبیعی ادارهکل محیط زیست مازندران با اعلام ورود پیشقراولان پرندگان مهاجر، از افزایش جمعیت آنها در صورت تداوم بارشها خبر داده است. این موضوع از یک سو نویدبخش بهبود شرایط زیستگاههای آبی استان است و از سوی دیگر بار دیگر ضرورت حفاظت جدیتر از تالابها و آببندانها را یادآوری میکند.
تالابها و آببندانهای مازندران تنها پهنههایی برای ذخیره آب نیستند؛ این مناطق بخشی از شبکه حیاتی زیستگاههای آبی استان محسوب میشوند. میزان آب، وضعیت پوشش گیاهی و دسترسی پرندگان به منابع غذایی، از عوامل مهمی است که در انتخاب این مناطق برای زمستانگذرانی نقش دارد.
از این منظر، تداوم بارشهای مناسب میتواند شرایط بهتری را برای پذیرش جمعیت بیشتری از پرندگان مهاجر فراهم کند. در مقابل، کاهش آب، خشک شدن تالابها و تخریب زیستگاهها میتواند مسیر مهاجرت این پرندگان را تغییر داده و فشار بیشتری بر زیستگاههای باقیمانده وارد کند.
به همین دلیل، ورود پرندگان مهاجر را میتوان نوعی «زنگ هشدار طبیعی» نیز دانست؛ هشداری درباره اینکه وضعیت زیستگاههای آبی تا چه اندازه برای ادامه حیات گونههای مختلف مناسب است.
مهاجرانی که فقط مهمان نیستند
اهمیت پرندگان مهاجر صرفاً به زیبایی طبیعت یا جذابیت گردشگری آنها محدود نمیشود. این پرندگان بخشی از چرخه اکولوژیک تالابها هستند و حضور یا کاهش جمعیت آنها میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت زیستگاه ارائه کند.
بخشی از گونههایی که برای زمستانگذرانی وارد مازندران میشوند، گونههای نادر و در معرض خطر هستند. بنابراین هرگونه اختلال در امنیت زیستگاه میتواند پیامدهایی فراتر از یک منطقه یا حتی یک استان داشته باشد.
تالابها در واقع حلقهای از یک زنجیره بزرگ مهاجرتی هستند که مناطق شمالی را به زیستگاههای دیگر در مسیرهای مهاجرتی متصل میکند. حفاظت از این حلقه، به معنای حفاظت از بخشی از تنوع زیستی منطقه است.
در مازندران، آببندانها علاوه بر نقش مهم در تأمین و تنظیم آب کشاورزی، برای پرندگان مهاجر نیز اهمیت دارند. این موضوع ضرورت ایجاد تعادل میان بهرهبرداری انسانی و حفاظت محیط زیست را بیشتر میکند.
اگر مدیریت آببندانها صرفاً بر مصرف کشاورزی متمرکز شود، ممکن است نیازهای زیستمحیطی نادیده گرفته شود. از سوی دیگر، حفاظت از زیستگاه نیز بدون توجه به نیازهای اقتصادی جوامع محلی امکانپذیر نیست.
راهکار، مدیریت یکپارچه است؛ یعنی آببندان همزمان به عنوان منبع آب، زیستگاه طبیعی و در برخی مناطق ظرفیت گردشگری مسئولانه دیده شود.
ورود پرندگان مهاجر میتواند ظرفیت تازهای برای توسعه گردشگری طبیعت و پرندهنگری در مازندران ایجاد کند. اما این ظرفیت تنها زمانی به یک فرصت اقتصادی پایدار تبدیل میشود که حضور گردشگران به زیستگاه آسیب نزند.
ایجاد مسیرهای مشخص بازدید، آموزش جوامع محلی، جلوگیری از شکار و کنترل ورود گردشگران به مناطق حساس، میتواند زمینه استفاده اقتصادی از این ظرفیت را فراهم کند، بدون آنکه امنیت پرندگان به خطر بیفتد.
اکنون که پیشقراولان مهاجران وارد مازندران شدهاند، مسئولیت دستگاههای متولی نیز سنگینتر میشود. پایش تالابها، مقابله با شکار غیرمجاز، کنترل آلودگی و حفاظت از منابع آب باید همزمان با افزایش جمعیت پرندگان شدت گیرد.
بارشهای پاییزی فرصت مناسبی برای تقویت زیستگاههای آبی فراهم کرده است؛ اما حفظ این فرصت نیازمند مدیریت مستمر است.
پرندگان مهاجر هر سال مسیر طولانی خود را طی میکنند تا به تالابها و آببندانهای مازندران برسند. میزبانی شایسته از آنها فقط به معنای باز گذاشتن درهای طبیعت نیست؛ بلکه به معنای حفظ همان طبیعتی است که این مهمانان برای بازگشت دوباره به آن نیاز دارند.
- نویسنده : سمانه اسلامی
