واقعیت این است که حفاظت از این سرمایه ملی دیگر تنها از عهده جنگلبانان برنمیآید و اکنون مشارکت مردم از یک انتخاب، به ضرورتی اجتنابناپذیر تبدیل شده است.
مازندران با بیش از یک میلیون هکتار جنگل، حدود ۵۳ درصد از جنگلهای شمال کشور را در خود جای داده و نیمی از جنگلهای ثبت جهانی هیرکانی در این استان قرار دارد. با این حال، آمارها از یک شکاف نگرانکننده حکایت دارد؛ در حالی که استانداردهای جهانی برای هر هزار هکتار جنگل، یک جنگلبان را ضروری میدانند، در مازندران به ازای هر هشت هزار هکتار تنها یک جنگلبان مسئول حفاظت از عرصههای طبیعی است.
این کمبود نیروی انسانی، در فصل گرما و هنگام وقوع آتشسوزیها بیش از هر زمان دیگری خود را نشان میدهد؛ زمانی که چند نیروی محدود باید در گسترهای وسیع با شعلههایی مقابله کنند که گاه تنها در چند دقیقه، دهها هکتار از جنگل را در بر میگیرد.
کارشناسان منابع طبیعی معتقدند اگرچه تغییرات اقلیمی با افزایش دما، کاهش رطوبت و خشک شدن پوشش گیاهی، شرایط را برای گسترش آتش فراهم کرده است، اما همچنان عامل انسانی مهمترین دلیل وقوع حریق در جنگلها محسوب میشود. آتش رهاشده گردشگران، بیاحتیاطی طبیعتگردان، سوزاندن بقایای مزارع، شکار غیرمجاز و حتی آتشسوزیهای عمدی ناشی از تصرف اراضی، سهم عمدهای در نابودی این زیستبوم ارزشمند دارند.
در چنین شرایطی، اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان آمل رویکردی متفاوت را در پیش گرفته است؛ رویکردی که به جای تکیه صرف بر امکانات محدود دولتی، بر توان و مسئولیت اجتماعی مردم استوار است.
سرپرست اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان آمل از تشکیل کارگروه مدیریت آتشسوزی و ساماندهی گروههای مردمی واکنش سریع خبر داد و گفت: هدف از این طرح، آموزش، سازماندهی و بهکارگیری نیروهای داوطلب برای پیشگیری، پایش، اطلاعرسانی و کنترل اولیه آتشسوزیها در جنگلها و مراتع است.
نعمتالله کوهستانی افزود: آموزش نیروهای مردمی، تشکیل تیمهای تخصصی، ثبتنام داوطلبان در سامانه «همیار طبیعت»، برگزاری مانورهای آمادگی و تجهیز گروههای واکنش سریع، بخشی از برنامههایی است که باهمکاری دستگاههای اجرایی، سازمانهای مردمنهاد و گروههای کوهنوردی دنبال خواهد شد.
به گفته وی، برای این گروهها ساختاری مشخص شامل تیمهای دیدهبانی، کشف و اعلام حریق، اطفای آتشهای کمخطر، امداد و نجات، آموزش، فرهنگسازی و پشتیبانی پیشبینی شده تا هر گروه وظایف مشخصی در حفاظت از عرصههای طبیعی بر عهده داشته باشد.
آنچه این طرح را متمایز میکند، اتکا به مشارکت مردمی است؛ موضوعی که کارشناسان محیطزیست سالها بر آن تأکید کردهاند. تجربه کشورهای مختلف نیز نشان میدهد حفاظت از جنگلها بدون حضور جوامع محلی و داوطلبان آموزشدیده، موفقیت پایداری نخواهد داشت.
با این حال، صاحبنظران معتقدند مشارکت مردمی نباید بهانهای برای نادیده گرفتن کمبودهای ساختاری باشد. افزایش تعداد جنگلبانان، تأمین تجهیزات مدرن اطفای حریق، استفاده از فناوریهایی مانند پهپاد، سامانههای پایش هوشمند و دوربینهای حرارتی، توسعه راههای دسترسی و تقویت بودجه حفاظت از منابع طبیعی، همچنان از ضرورتهای انکارناپذیر صیانت از جنگلهای هیرکانی است.
هیرکانیها میراث یک نسل نیستند که بتوان نسبت به سرنوشت آنها بیتفاوت بود. اگر امروز برای حفاظت از این جنگلهای میلیونها ساله تصمیمی جدی گرفته نشود، فردا شاید دیگر چیزی برای سپردن به آیندگان باقی نماند. تشکیل گروههای مردمی واکنش سریع، گامی امیدبخش در این مسیر است؛ اما نجات هیرکانی، به عزم ملی، مدیریت علمی و مشارکت همگانی نیاز دارد؛ مسئولیتی که از جنگلبان آغاز میشود و به همه ما میرسد.
- نویسنده : سمانه اسلامی
