هنوز خوشههای طلایی برنج در همه شالیزارهای مازندران برداشت نشدهاند، اما زمزمه کشت دوم از همین روزها در برخی روستاها به گوش میرسد. سنتی که سالهاست بخشی از کشاورزان برای جبران هزینههای تولید و افزایش درآمد به آن روی آوردهاند، اما امسال شرایط با گذشته تفاوت دارد؛ منابع آبی استان دیگر توان تحمل فشار مضاعف را ندارند.
مازندران که نزدیک به نیمی از برنج کشور را تولید میکند، اکنون در یکی از حساسترین مقاطع مدیریت منابع آب قرار گرفته است. کاهش ذخیره سدها، افت سفرههای زیرزمینی، تغییر الگوی بارش و افزایش دمای هوا، زنگ خطری است که کارشناسان سالها درباره آن هشدار داده بودند و امروز آثار آن بهوضوح در منابع آبی استان دیده میشود.
در چنین شرایطی، کشت دوم برنج دیگر فقط یک تصمیم کشاورزی نیست؛ انتخابی است میان منفعت کوتاهمدت و حفظ منابع آب برای سالهای آینده.
آبی که دیگر فراوان نیست
اگر تا چند سال پیش، وفور بارندگی مهمترین پشتوانه شالیزارهای مازندران بود، امروز معادلات تغییر کرده است. آمارهای شرکت آب منطقهای نشان میدهد حجم ذخیره سد شهید رجایی نسبت به مدت مشابه سال گذشته به شکل محسوسی کاهش یافته و امکان رهاسازی آب کشاورزی نیز تنها تا هفته نخست مرداد فراهم است.این یعنی کشاورزانی که پس از برداشت محصول نخست به امید کشت دوباره برنج هستند، نباید روی تأمین آب سدها حساب باز کنند؛ موضوعی که آنها را به سمت برداشت بیشتر از چاههای کشاورزی سوق میدهد.
همین برداشتهای بیرویه در سالهای اخیر، به گفته مسئولان، موجب افت نزدیک به یک متر از سطح آبخوانهای مازندران و از دست رفتن میلیونها مترمکعب از ذخایر آب زیرزمینی شده است؛ منابعی که بازسازی آنها گاه دههها زمان میبرد.
واقعیت این است که انگیزه کشاورزان برای کشت دوم قابل درک است. افزایش هزینههای تولید، قیمت بالای نهادهها، دستمزد کارگران و نوسان بازار برنج باعث شده بسیاری از شالیکاران تنها راه جبران هزینهها را در برداشت محصول دوم ببینند. اما اقتصاد کشاورزی تنها به درآمد امسال خلاصه نمیشود.
اگر امروز سفرههای آب زیرزمینی خالی شوند، اگر کیفیت آب کاهش یابد و اگر زمینهای کشاورزی با کمبود آب روبهرو شوند، نخستین قربانی همین کشاورزان خواهند بود؛ زیرا حتی کشت نخست نیز در سالهای آینده با دشواری انجام خواهد شد.
به همین دلیل کارشناسان تأکید میکنند که کشت دوم، هرچند در کوتاهمدت درآمدزا است، اما در بلندمدت میتواند بنیان تولید برنج در استان را تضعیف کند.
تغییر اقلیم، کشاورزی را تغییر داده است
کشاورزی امروز دیگر شبیه دو دهه قبل نیست. تغییر اقلیم، افزایش دما، کاهش بارندگیهای مؤثر و توزیع نامناسب بارشها، الگوی سنتی کشت را با چالش مواجه کرده است.
در چنین شرایطی، ادامه روشهای گذشته نهتنها بهرهوری را افزایش نمیدهد، بلکه بحران آب را عمیقتر میکند.
کارشناسان معتقدند اصرار بر توسعه محصولات پرآببر، بدون توجه به ظرفیت منابع آبی، به معنای مصرف سرمایه نسلهای آینده است؛ سرمایهای که جایگزینی برای آن وجود ندارد.
هرچند مسئولان بر ممنوعیت کشت دوم تأکید دارند، اما تجربه نشان داده است که ممنوعیت بهتنهایی راهگشا نیست.
تا زمانی که برای کشاورزان جایگزین اقتصادی تعریف نشود، انتظار کنار گذاشتن کشت دوم چندان واقعبینانه نخواهد بود.
توسعه کشتهای کمآببر، حمایت از محصولات پاییزه، خرید تضمینی، پرداخت مشوقهای مالی، توسعه بیمه کشاورزی و آموزش روشهای نوین آبیاری، اقداماتی است که میتواند انگیزه تغییر الگوی کشت را افزایش دهد.
از سوی دیگر، توسعه روشهایی مانند خشکهکاری برنج، استفاده از ارقام کممصرف، تجهیز چاهها به کنتورهای هوشمند و مدیریت دقیق توزیع آب، میتواند بخشی از فشار بر منابع آبی را کاهش دهد.
شاید در نگاه نخست، جلوگیری از کشت دوم به معنای کاهش تولید برنج باشد، اما کارشناسان تأکید میکنند که حفظ منابع آب، خود مهمترین تضمین برای استمرار تولید است.
اگر امروز برای حفاظت از آب تصمیمهای سخت گرفته نشود، فردا حتی تولید محصول اول نیز با مخاطره روبهرو خواهد شد.
امنیت غذایی بدون امنیت آبی معنا ندارد و آینده شالیزارهای مازندران، بیش از هر چیز به نحوه مدیریت همین منابع محدود وابسته است.
مازندران امروز بر سر یک دوراهی قرار گرفته است؛ انتخاب میان برداشت بیشتر در یک فصل یا حفظ توان تولید برای دهههای آینده.
کشت دوم برنج، اگرچه برای بسیاری از کشاورزان راهی برای جبران هزینههاست، اما در شرایطی که ذخایر سدها کاهش یافته، سفرههای زیرزمینی افت کرده و تغییر اقلیم به واقعیتی انکارناپذیر تبدیل شده است، نمیتوان تنها با نگاه اقتصادی به این موضوع نگریست.
حفظ شالیزارهای مازندران، در گرو حفظ آب است. تصمیمی که امروز گرفته میشود، نه فقط بر محصول امسال، بلکه بر آینده کشاورزی، امنیت غذایی و حیات یکی از مهمترین قطبهای تولید برنج کشور اثر خواهد گذاشت. این همان نقطهای است که سیاستگذاری باید میان معیشت کشاورزان و پایداری منابع طبیعی، توازنی هوشمندانه برقرار کند؛ توازنی که اگر بهدرستی شکل نگیرد، هزینه آن را نسلهای آینده خواهند پرداخت.
- نویسنده : سمانه اسلامی
