ماهی آزاد دریای خزر، یکی از ارزشمندترین و کمیابترین گونههای آبزی ایران، سالهاست با کاهش شدید جمعیت روبهروست. گونهای که زمانی نماد سلامت رودخانههای شمال و تنوع زیستی دریای خزر بود، امروز بیش از هر زمان دیگری به برنامههای حفاظتی مؤثر نیاز دارد.
اعلام تدوین برنامه مشترک سازمان حفاظت محیطزیست و مرکز تحقیقات شیلات برای بازسازی ذخایر ماهی آزاد کاسپین، از این منظر اقدامی امیدوارکننده است؛ اما تجربه سالهای گذشته نشان میدهد که تکثیر مصنوعی، بهتنهایی قادر به نجات این گونه نیست.
ماهی آزاد؛ قربانی تخریب زیستگاهها
کارشناسان محیطزیست معتقدند کاهش جمعیت ماهی آزاد بیش از آنکه ناشی از ضعف در تکثیر باشد، نتیجه تخریب زیستگاههای طبیعی است.
رودخانههایی که روزگاری محل مهاجرت و تخمریزی این گونه بودند، امروز با مشکلات متعددی از جمله برداشت بیرویه آب، ساختوسازهای غیرمجاز، آلودگی، برداشت شن و ماسه، سدسازی و تغییر مسیر جریان آب مواجهاند.
در چنین شرایطی، حتی اگر میلیونها بچهماهی نیز در رودخانهها رهاسازی شوند، بدون زیستگاهی سالم، شانس بقای آنها بسیار اندک خواهد بود.
معاون سازمان حفاظت محیطزیست نیز به درستی بر این نکته تأکید کرده که حفاظت از ماهی آزاد تنها با تکثیر مصنوعی محقق نمیشود.
واقعیت این است که مراکز تکثیر میتوانند بخشی از کاهش جمعیت را جبران کنند، اما جایگزین اکوسیستم طبیعی نیستند.
حفظ کیفیت آب رودخانهها، باز نگه داشتن مسیرهای مهاجرت، جلوگیری از صید غیرمجاز در فصل تخمریزی و احیای بسترهای طبیعی، حلقههای مفقودهای هستند که بدون آنها هر برنامه بازسازی، اثربخشی محدودی خواهد داشت.
تمرکز برنامه جدید بر رودخانههای سردابرود و چشمهکیله، انتخابی منطقی است؛ زیرا این رودخانهها از مهمترین زیستگاههای طبیعی ماهی آزاد خزر به شمار میروند.
اما حفاظت از این رودخانهها نباید تنها به نصب تابلوهای حفاظتی یا افزایش گشتهای نظارتی محدود شود.
کنترل ورود فاضلاب، جلوگیری از برداشت مصالح رودخانهای، مدیریت برداشت آب و مشارکت جوامع محلی، اقداماتی هستند که باید همزمان با برنامههای تکثیر دنبال شوند.
یکی از نقاط قوت برنامه پیشنهادی، تأکید بر مشارکت جوامع محلی و صیادان است.
تجربه بسیاری از کشورهای جهان نشان داده حفاظت از گونههای ارزشمند زمانی موفق خواهد بود که بهرهبرداران نیز خود را بخشی از فرآیند حفاظت بدانند.
صیادانی که معیشت آنها به سلامت اکوسیستم خزر وابسته است، میتوانند در صورت آموزش، حمایت و مشارکت، به یکی از مؤثرترین بازوان حفاظت از این گونه تبدیل شوند.
خزر؛ اکوسیستمی که به برنامه جامع نیاز دارد
ماهی آزاد تنها گونهای نیست که از تغییرات محیطی آسیب دیده است. کاهش ذخایر آبزیان، آلودگیهای صنعتی و شهری، ورود گونههای مهاجم، تغییرات اقلیمی و کاهش دبی رودخانههای منتهی به خزر، مجموعهای از تهدیدهایی هستند که آینده این دریا را تحت تأثیر قرار دادهاند.
از این رو، بازسازی ذخایر ماهی آزاد باید بخشی از یک برنامه جامع مدیریت اکوسیستم دریای خزر باشد؛ برنامهای که همه دستگاههای مرتبط، از محیطزیست و شیلات گرفته تا وزارت نیرو، منابع طبیعی و مدیریتهای محلی، در اجرای آن نقش داشته باشند.
تدوین برنامه مشترک برای حفاظت و بازسازی ماهی آزاد خزر، گامی مثبت در مسیر صیانت از تنوع زیستی کشور است؛ اما موفقیت آن به اجرای دقیق، تأمین اعتبارات، هماهنگی بین دستگاهها و تداوم اقدامات حفاظتی وابسته خواهد بود.
نجات ماهی آزاد، تنها نجات یک گونه نیست؛ بلکه نشانهای از سلامت رودخانهها و پویایی اکوسیستم دریای خزر است. اگر امروز زیستگاههای طبیعی این گونه احیا شوند، فردا نهتنها ذخایر آبزیان تقویت خواهد شد، بلکه معیشت صیادان، امنیت غذایی و سرمایه طبیعی شمال کشور نیز از این رویکرد بهرهمند خواهد شد. مهمتر از تدوین یک برنامه، آن است که این بار، وعدهها به اقدام و نتایج ملموس در طبیعت تبدیل شوند.
- نویسنده : سمانه اسلامی
