پسروی خزر؛ تهدیدی که با فناوری به فرصت تبدیل می‌شود
پسروی خزر؛ تهدیدی که با فناوری به فرصت تبدیل می‌شود
کاهش تراز آب دریای خزر در سال‌های اخیر، به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های زیست‌محیطی و اقتصادی کشورهای ساحلی این پهنه آبی تبدیل شده است.

عقب‌نشینی خط ساحلی، تهدید تالاب‌ها، کاهش ظرفیت بنادر و اختلال در فعالیت‌های دریایی، بخشی از پیامدهای این پدیده است؛ اما کارشناسان معتقدند آینده بنادر شمال ایران بیش از آنکه به میزان آب وابسته باشد، به نوع مدیریت، فناوری و نگاه توسعه‌ای گره خورده است.

در نشست هم‌اندیشی بررسی راهکارهای توسعه بنادر مازندران که با حضور مدیران اجرایی و اعضای هیأت علمی دانشگاه مازندران در استانداری برگزار شد، صاحب‌نظران بر این نکته تأکید کردند که عبور از نگاه سنتی به مدیریت بنادر، شرط اصلی حفظ جایگاه بنادر شمال در اقتصاد دریامحور کشور است.

عبور از بندر سنتی به بندر هوشمند

دانشیار دانشگاه مازندران با بیان اینکه مفهوم بندر در جهان امروز دستخوش تحول اساسی شده است، اظهار کرد: بندر دیگر تنها محل پهلوگیری کشتی‌ها نیست، بلکه باید به یک سکوی جامع لجستیکی و اقتصادی تبدیل شود.

دکتر محمد اکبری‌نسب با اشاره به پنج مؤلفه اصلی یک بندر موفق گفت: بندر آینده بر پایه پنج عنصر «زیرساخت بندری، لجستیک، صنعت، فناوری‌های دیجیتال و نظام مالی» شکل می‌گیرد و تنها با تلفیق این مؤلفه‌ها می‌توان جایگاه رقابتی بنادر را حفظ کرد.

وی افزود: آنچه امروز مزیت رقابتی بنادر را تعیین می‌کند، صرفاً تعداد اسکله‌ها یا وسعت حوضچه‌ها نیست، بلکه میزان یکپارچگی خدمات، سرعت عملیات، اتصال به زنجیره تأمین و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین است.

فناوری «لاک»؛ راهکاری برای مقابله با کاهش تراز آب

این استاد دانشگاه کاهش سطح آب دریای خزر را یکی از مهم‌ترین چالش‌های بنادر شمال دانست و با انتقاد از تکیه صرف بر لایروبی‌های مکرر اظهار کرد: لایروبی تنها راهکاری موقت است و نمی‌تواند پاسخگوی روند بلندمدت کاهش تراز آب باشد.

وی استفاده از فناوری «سیستم لاک» را راهکاری پایدار معرفی کرد و توضیح داد: در این روش، سطح آب داخل حوضچه بندر به‌صورت ثابت حفظ می‌شود و کشتی‌ها از طریق دروازه‌های کنترل‌شده وارد یا خارج می‌شوند؛ بنابراین عملکرد بندر وابستگی کمتری به نوسانات سطح آب خواهد داشت.

به گفته اکبری‌نسب، اجرای این فناوری می‌تواند بنادر شمال کشور را در برابر تغییرات اقلیمی مقاوم‌تر کرده و هزینه‌های ناشی از لایروبی‌های مستمر را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

تجربه جهانی؛ درس ویتنام برای بنادر ایران

دانشیار دانشگاه مازندران با اشاره به مطالعه تطبیقی میان اندونزی و ویتنام گفت: تجربه این دو کشور نشان می‌دهد توسعه بنادر تنها با افزایش ارتباطات دریایی محقق نمی‌شود.

وی افزود: اندونزی با وجود افزایش اتصال به شبکه کشتیرانی جهانی، نتوانست بهره‌وری لجستیکی خود را ارتقا دهد، اما ویتنام همزمان با توسعه بنادر، کل زنجیره تأمین، حمل‌ونقل و خدمات لجستیکی را تقویت کرد و به موفقیت بیشتری دست یافت.

اقتصاد دریامحور نیازمند نگاه راهبردی

عضو هیأت علمی دانشگاه مازندران نیز در این نشست بر تدوین سند جامع توسعه اقتصاد دریامحور تأکید کرد و گفت: بنادر شمال باید به محور تجارت ایران با کشورهای حوزه خزر و کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب تبدیل شوند.

دکتر امیرمنصور طهرانچیان توسعه ناوگان رو-رو و کانتینری، تقویت زیرساخت‌های ریلی و هوایی، ایجاد مراکز لجستیکی در پسکرانه بنادر، راه‌اندازی خطوط منظم کشتیرانی، استفاده از هوش مصنوعی در مدیریت بنادر و توسعه بنادر هوشمند را از مهم‌ترین الزامات این تحول دانست.

وی همچنین بر توسعه صنایع دریایی، حمایت از صادرات، جذب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، گسترش گردشگری دریایی و حفظ محیط‌زیست دریای خزر تأکید کرد و افزود: ایران باید از ظرفیت بازارهای نوظهور منطقه، به‌ویژه ازبکستان، برای افزایش تجارت دریایی بهره بگیرد.

تغییرات اقلیمی؛ عامل اصلی پسروی خزر

کارشناسان حاضر در نشست، برخلاف برخی دیدگاه‌ها که سدسازی بر رودخانه ولگا را علت اصلی کاهش تراز آب خزر می‌دانند، تأکید کردند که یافته‌های جدید علمی، تغییرات اقلیمی، افزایش دمای زمین، رشد تبخیر و تغییر الگوی بادها را عوامل اصلی این پدیده معرفی می‌کند.

بر اساس مطالعات انجام‌شده، اگر روند کنونی ادامه یابد، تا پایان قرن جاری سطح آب دریای خزر بین ۹ تا ۱۸ متر کاهش خواهد یافت؛ موضوعی که بیشترین تأثیر را بر بخش کم‌عمق شمالی این دریا خواهد گذاشت، هرچند بخش جنوبی در محدوده ایران به دلیل عمق زیاد، با خطر خشک شدن کامل روبه‌رو نیست.

ضرورت آمادگی برای آینده

کاهش تراز آب خزر، علاوه بر تهدید فعالیت بنادر، پیامدهایی همچون آسیب به تالاب‌ها و خلیج‌های ساحلی، کاهش ذخایر آبزی، اختلال در صیادی، تغییر کاربری سواحل، افت آبخوان‌های ساحلی و فشار بیشتر بر اکوسیستم‌های ارزشمند شمال کشور را در پی خواهد داشت.

با این حال، جمع‌بندی کارشناسان حاضر در نشست این است که آینده بنادر مازندران نه با میزان آب خزر، بلکه با میزان آمادگی برای تحول، استفاده از فناوری‌های نوین، توسعه زیرساخت‌های لجستیکی و مدیریت علمی رقم خواهد خورد. در چنین شرایطی، پسروی آب خزر اگرچه تهدیدی جدی است، اما می‌تواند با برنامه‌ریزی هوشمندانه به فرصتی برای بازآفرینی نقش بنادر شمال در اقتصاد دریامحور ایران تبدیل شود.

 

  • نویسنده : سمانه اسلامی